(Tekst Gerrit Brand)

Wanneer ik Tolvlucht (2007) en Naar Beiroet (2025) naast elkaar leg, zie ik zelf het spanningsveld dat mijn ontwikkeling als schrijver zichtbaar maakt. Dat spanningsveld zit niet alleen in stijl of thematiek, maar vooral in mijn morele en politieke positionering ten opzichte van Europa, het jodendom en het Midden-Oosten. Op het eerste gezicht lijken de romans elkaar tegen te spreken, maar juist in die frictie herken ik de kern van mijn literaire project.
Tolvlucht is diep verankerd in de Europese geschiedenis van het interbellum. In die roman kijk ik terug op de Eerste Wereldoorlog en vooruit naar de opkomst van het nationaalsocialisme. Ik plaats mijn hoofdpersoon, piloot Lodewijk Wilde, in een wereld waarin ideologieën verharden, maar morele keuzes nog individueel gemaakt kunnen worden. Ik benoem expliciet nazi-Duitsland en het antisemitisme dat daar wortel schiet. Lodewijk is niet slechts getuige; hij handelt. Het redden van een Joods meisje is geen terloopse scène, maar een moreel ankerpunt in het verhaal.
Belangrijk voor mij in Tolvlucht is ook de ontstaansgeschiedenis van het huidige Midden-Oosten. In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, met het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk en de bemoeienis van Europese machten, zie ik hoe de kiem wordt gelegd voor latere conflicten. Ik neem daar geen pamflettaire positie in, maar probeer historisch bewustzijn te tonen: grenzen, beloften en machtsverhoudingen worden door Europese spelers opgelegd, met gevolgen die generaties overstijgen.

In Naar Beiroet, dat ik minstens 25 jaar later begon te schrijven, verschuift dat perspectief naar een directe confrontatie met het heden. In deze roman keer ik mij uitgesproken tegen Israëlisch staatsgeweld en het zionistische project, maar nadrukkelijk niet tegen joden als volk of religie. Dat onderscheid is voor mij essentieel. Waar ik in Tolvlucht antisemitisme toon als moreel kwaad binnen een Europese context, onderzoek ik in Naar Beiroet hoe historisch slachtofferschap kan omslaan in machtsuitoefening.
De schijnbare tegenstelling tussen beide romans verdwijnt voor mij zodra ik het historische bewustzijn serieus neem. In Tolvlucht beschrijf ik een tijd waarin Joden kwetsbaar zijn; in Naar Beiroet beschrijf ik een wereld waarin machtsverhoudingen zijn verschoven en waarin juist die macht kritisch bevraagd moet worden. 

Waar Tolvlucht historisch begrijpend is, is Naar Beiroet moreel oordelend. Die verschuiving zegt minder over veranderde overtuigingen dan over veranderde tijden, en over mijn weigering om mij als schrijver te verschuilen achter neutraliteit.
 
 Lees meer op de website van Uitgeverij Nobelman:
https://www.nobelman.nl/tolvlucht.html
https://www.nobelman.nl/naar-beiroet

Met zijn imposante oeuvre is Jean Pierre Rawie ongetwijfeld de meest gewaardeerde, levende dichter van ons land. Aangezien Jean Pierre en ik allebei in Groningen wonen en elkaar al langer dan veertig jaar kennen is het verschijnen van zijn Verzamelde Gedichten een mooie gelegenheid om hem te interviewen.

Jean Pierre Rawie (1951) groeide op in Winschoten en verkaste op zijn negentiende voor de studie naar de stad Groningen waar hij nog steeds woont. In het centrum, in een 19e eeuws huis dat perfect bij Rawie’s levensstijl past. De wanden van de woonkamer waar ik de dichter interview zijn geheel bekleed met overvolle boekenkasten. Rawie dicht niet alleen, hij belichaamt de dichtkunst. Jean Pierre ziet er al uit als dichter sinds ik hem ken en dat was begin jaren tachtig toen ik als barkeeper in de stad werkte in café de Stadtlander, een etablissement dat nog steeds bestaat en in al die veertig jaren nauwelijks veranderd is. Jean Pierre dronk, ik serveerde en af en toe, als er tijd voor was, praatten we over literatuur. Hij bracht me destijds in contact met de vertaler uit het Portugees, August Willemsen, en leerde me dat Nabokov uitgesproken moest worden met de klemtoon op de tweede lettergreep: Nabókov. Jean Pierre Rawie studeerde een tijdlang Russisch. Hij vertaalde in de loop der jaren poëzie uit het Russisch, onder andere van Alexandr Blok.
Jean Pierre Rawie heeft een klassieke opleiding. Voor latijn draait hij zijn hand niet om.
Ik ben zeer onder de indruk van zijn vertalingen. Bijvoorbeeld die uit het Portugees. Ik weet hoe moeilijk het is om vanuit die taal fatsoenlijk proza in het Nederlands te fabriceren, laat staan dat je Camões weet te vertalen en dan ook nog het rijmschema en metrum weet te handhaven.

Lees je al die vreemde talen nou voor je plezier?
‘Ik beheers negen talen, waaronder dus Latijn en Russisch en Italiaans. Dat is nog niet zoveel. Er zijn een paar duizend talen in de wereld. Vertalen, zeker van poëzie is puzzelwerk. Om gedichten te vertalen, hoef je trouwens niet elke taal voor honderd procent te kennen maar je moet wel weten wat er staat én er weer poëzie in het Nederlands van kunnen maken.’
‘Bepaalde talen hebben een nogal vrije woordvolgorde. Neem bijvoorbeeld Duits. ‘Auf stand der Mann’, zeggen ze daar en dat is heel normaal. Maar om nu in het Nederlands ‘Op stond de man’ te vertalen. Dat klinkt niet lekker. Je moet vaak spelen  met hexameters en dactyli en noem maar op. Ik lees die gedichten, maar je leest ze niet al vertalend. Dat vertalen, daar moet je echt voor gaan zitten. Neem de negentiende eeuwse Roemeense dichter Mihai Eminescu. Ergens stond in een gedicht het woord picuri (regendroppen). Dan denk ik ineens aan plicuri (enveloppen). En zo vertaal je dan al rijmend een eind weg.’
Rawie vertelt dat het allereerste boekje dat hij maakte een bundel schaakgedichten was die hij samen met vriend wijlen Driek van Wissen (ooit dichter des vaderlands) schreef over de match Luteijn Donner. Dit satirisch verslag van een fictieve schaakwedstrijd verscheen in 1976. ‘Ik liep al tijden met de drukproeven van mijn eerste bundel op zak voordat deze in 1979 werd uitgegeven door Thomas Rap. Daarna verscheen in 1982 Intensive Care.’ De naam zegt het al: Rawie verbleef destijds een aantal weken op de intensive care van het ziekenhuis vanwege een ernstige aandoening (hij is daarna nog vaker ziek geweest maar we zullen zijn hele medische dossier hier niet doornemen). Hij ontving in de loop der jaren een aantal literaire prijzen waarvan de Charlotte Köhlerprijs in 2008 eruit springt. Het is een driejaarlijkse oeuvreprijs voor auteurs, waar een mooi geldbedrag mee gepaard gaat. Uit het juryrapport: De milde toon, doortrokken misschien van ironische momenten, kan de ernst van de eeuwige thema’s niet verhullen (…) en past naadloos binnen de tijdloze, klassieke thematiek, die vanaf het begin de poëzie van Rawie heeft beheerst: liefde, dood, ontzegging en gemis. Het getuigt ook van moed om als dichter zulke door de eeuwen heen zogenaamd platgetreden paden te gaan. Klassiek, tijdloos, zeker, maar hij verwoordt die thema’s in een keur van nieuwe en somtijds verrassende variaties.

Hoe ben je begonnen met dichten? Waarom? Zit dat in de aard van het beestje? Je schrijft ook columns (voor het Dagblad van het Noorden en in het blad Argus) maar geen romans.
‘Veel mensen beginnen in hun pubertijd gedichten te schrijven maar die groeistoornis gaat snel over. Bij mij dus niet. Poëzie kent geen wonderkinderen. Het is een ervaringsverhaal. Pas als er iets gebeurt in je leven ga je poëzie schrijven. Je kunt onder de indruk raken van muziek van Mozart bijvoorbeeld als een kind dat speelt maar alleen ouders raken onder indruk van poëzie van een elfjarige. Rimbaud is trouwens een mooi voorbeeld van een dichter die in zijn pubertijd schreef, én grote kwaliteit leverde, om vervolgens nooit meer wat te schrijven. Overschatte dichter.’
 
Je gedichten zijn vaak humoristisch. Men denkt dat je vooral sonnetten schrijft, maar dat is lang niet altijd zo.
‘Tja, humor. Men zegt vaak dat mijn gedichten humoristisch zijn. Als ik een lezing geef en voorlees moeten mensen vaak lachen. Toen ik begon was ironie in de mode. Je hield altijd een slag om de arm. Als ik zware emoties als onderwerp had dekte ik me enigszins in met ironie. Dat deden andere dichters ook. Ik hou van je. Zegt men in zo’n geval, schreef je er gauw achteraan om niet te serieus over te komen. Maar ik heb gemerkt dat de vorm al genoeg afstand schept en dat ironie niet nodig is. In mijn latere werk tref  je dan ook minder ironie aan. Maar het hoort wél bij mijn karakter. Ik vind nu dat ik mijn vroegere gedichten er enigszins mee heb bedorven.’

In de jaren ’80 en ’90 was het in de beeldende kunst zo dat er neergekeken werd op figuratieve werk. In Groningen had je Academie Minerva en daar werd in het begin nogal figuratief schilderen geleerd. In de dichtkunst werd er ook met dédain gesproken over rijmende gedichten. Driek van Wissen, die ik ook goed gekend heb, was van 2005 tot 2009 dichter des vaderlands. Jij kwam ook op tv. Had je ooit het gevoel dat je gezien werd als een populaire dichter maar niet tot het literaire establishment behorend, omdat je rijmende poëzie schreef en dan ook nog klassieke versvormen als het sonnet hanteerde?  ​
​‘Tegenwoordig is Minerva niet meer zo gericht op figuratief werk en heeft men in Groningen de Klassieke Academie waar alleen voor figuratief schilderen onderwezen wordt. Ik vind dat net zoiets als een school voor rijmende poëzie. Daar moet ik dus niets van hebben.
In Nederland heerst de gedachte dat als je wartaal schrijft, dat je  dan een grotere kans maakt op originaliteit. De massa denkt dat poëzie te moeilijk is. Men leest dan ook niet zoveel gedichten. Rijm is gevaarlijk. Moet je goed kunnen. iedereen geeft er zo’n nadruk aan. Het is als met violist die een concert van Brahms kan spelen. Dan zegt men, wat knap dat hij die noten kan spelen, maar dan begint het pas. De techniek was vanaf het begin bij mij aanwezig. Je denkt niet na over schema’s. Rijm is geen beperking maar een verruiming. Het geeft vondsten waar je zelf nooit over gedacht hebt.’
Hij denkt even na en zegt dan: ‘Als mij plotseling een regel invalt, dan weet ik meteen wat het moet worden. Bijvoorbeeld een sonnet of juist iets heel anders. Een sonnet is trouwens een mooie vorm. Het is het strijkkwartet onder de versvormen.’
​
Je gedichten gaan over leven, dood, liefde, gemis. De Portugezen zouden zeggen: saudades.
‘Dat gebeurt in je hoofd, die weemoed. Ik denk niet bewust over thema’s na. Er zijn veel dingen waar ik een mening over heb. Je kunt overal over schrijven. Je beperkt je tot een wezenlijk gedicht. Naarmate je ouder wordt, ga je steeds minder schrijven. Misschien komt er na dit verzamelde werk nog één bundel: Senilia. Ik kan ook geen andere weg inslaan. Ik bewandel altijd dezelfde weg. Net als bijvoorbeeld Gerard Reve. In mijn gedichten heb ik altijd een geheel eigen toon.’
‘En wat inspiratie betreft. Ik laat het op me afkomen. Proza werkt anders. Daar moet je voor gaan zitten. Als ik een avond goed geconverseerd heb met vrienden, is de komst van een gedicht nihil. Dan heb ik al te veel kruit verschoten. Wat precies een gedicht triggert kan ik ook niet zeggen.’
 
Praat je wel eens met andere dichters over poëzie?
‘Nooit. Ik verbleef eens met Herman de Coninck en H.H. ter Balkt in een hotel in Den Helder. Dat was een heel gezellige avond. We hebben de hele koelkast in mijn kamer leeg gedronken en het geen moment over poëzie gehad.’

Als je een lezing geeft waar praat je dan over?
‘Je vertelt wat en je leest wat voor. Er is wel een contrast tussen ernstige poëzie en een ironische benadering. Je beantwoordt natuurlijk vragen uit de zaal. Vaak ook dezelfde soort vragen. Ik was eens in Doetinchem en op een gegeven moment kwam de laatste vraag. Wat is volgens u de zin van het leven? Tja, dat weet ik ook niet. Ik moest gelukkig de trein halen. Wegwezen.’
‘En na afloop van zo’n lezing vragen ze me vaak: moet u nog helemaal naar Groningen? Wel fijn dat men die afstand als heel groot ziet. Dan komen die mensen uit de rest van Nederland ook niet allemaal deze kant op. Ik begrijp trouwens dat gezeur over de Lelylijn ook niet. Wat willen we nou? Dat mensen uit de Randstad hier en masse komen wonen en dan in de Randstad kunnen blijven werken vanwege een snelle treinverbinding? Ik geniet van de rust en ruimte in Groningen.’

Ik krijg wel de indruk dat je enorm belezen bent. Alleen al al die vertalingen die je gemaakt hebt van klassieke dichter uit het latijn, maar ook uit het Italiaans, Russisch en Roemeens om een paar talen te noemen.
Maar goed dat je geen baan hebt want anders had je de tijd niet om zoveel te lezen.
‘Vroeger kon je voor militaire dienst worden afgekeurd, omdat je niet helemaal goed snik was. S5 heette dat. Er werd gezegd: dat moet je niet laten gebeuren want dan krijg je nooit meer een baan. Ik ben op S5 afgekeurd. Rare jongen vond men mij. En ik heb inderdaad nooit een baan gehad. Mijn hele leven heeft altijd in het kader van de poëzie gestaan. De vertalingen zijn om aan te geven in welk kader ik mijn eigen poëzie zie. Ik ben als dichter onderdeel van een Europese cultuur.’

Wat vind je van de poëziekritiek van dit moment? Wordt er veel over je poëzie geschreven? Ben je het een beetje met de recensenten eens?
De positieve en negatieve recensies houden zich in evenwicht. Maar de meeste critici hebben zich niet overeten aan de boom der kennis. In een – toegegeven: Fries – ‘cultureel bijvoegsel’ herkende een zalig ongerepte jongeling het Coleridge-citaat  ‘a sadder and a wiser man’ niet, en veronderstelde dat ik naar het Engels was uitgeweken omdat ik geen rijm op -en kon bedenken. Ik zou mijn schouders moeten  ophalen – die lui hadden immers slechts een mooie gelegenheid laten lopen hun mond te houden – , ware het niet dat menige abonnee zich door hunne inzichten laat leiden.

Je schrijft  columns, elke week in het Dagblad van het Noorden, treedt nog steeds op in den lande. Etc. Kun of kon je een beetje leven van je literaire werk? Ik heb niet de indruk dat je ooit naar rijkdom (geld) streefde maar wel naar roem?
 
‘Wat die columns betreft dat doe ik al vijftien jaar. Het dagblad vroeg ooit Driek van Wissen en mij om om en om een column te leveren. Driek overleed al snel en toen heb ik alles overgenomen. Dus elke week en column en ik heb nog geen een keer overgeslagen. Die columns gaan over van alles en nog wat. Elke week iets totaal anders.’ Hij staat op en gooit een aantal boeken op tafel. ‘Prometheus geeft af en toe een bundel columns van me uit. Hartstikke leuk. Mijn columns zijn nooit politiek en ook niet al te zeer gelieerd aan de actualiteit. Ik lever op dinsdag in wat op vrijdag geplaatst wordt. Ik geef wel onverbloemd mijn mening over van alles en nog wat. Maar daar loop je geen risico mee want tegenwoordig begrijpen mensen zinnen van meer dan zes woorden toch al niet meer. Ik heb wel een gezonde weerzin tegen kleinburgerlijkheid en tegen de huidige politiek. Ik kreeg eens als reactie op een column de vraag of ik de huidige tsunami van vreemdelingen dan niet zag. Ik heb die man teruggeschreven. Hij woonde in Oudemolen (een pittoresk dorpje in Drenthe) waar ze nog nooit een buitenlander gezien hebben. Ik heb noch in Amsterdam, waar ik een tijd gewoond heb, noch hier in Groningen ooit iets onaangenaams van muzelmannen ondervonden.’
Jean Pierre Rawie is een man die geniet van het leven. Een brede vriendenkring heeft, waar hij graag af en toe een borrel mee drinkt en vooral converseert. Meestal in zijn geliefde kroeg De Wolthoorn & Co, op loopafstand van zijn woning. Een honderd jaar oude kroeg die even klassiek is als de dichter zelf en waar politiek en kunstminnend Groningen elkaar ontmoet.
 
Verzamelde Gedichten, Jean Pierre Rawie. ISBN 9789044657135. Uitgeverij Prometheus. Hardcover met stofomslag. 544 pagina’s. € 39,99
 

 
​

In het onlangs verschenen Creation Lake, waarvan Rachel Kushner me een exemplaar deed toekomen en dat inmiddels ook in Nederland is verschenen onder dezelfde titel, gaat ze weer aan de slag met min of meer hetzelfde thema. Linkse politiek en klimaatactiegroepen, gelardeerd met ideeën over de (prehistorie van de) mensheid en dat alles gegoten in een spannende literaire thriller.

Dat literaire bedoel ik niet in de slappe betekenis die er over het algemeen aan gegeven wordt, namelijk om een misdaadroman meer cachet te geven, maar in de ware zin des woords. In Creation Lake gebruikt Kushner de vorm van een spionageroman (wat het eigenlijk helemaal niet is) om een uitermate amusant en erudiet verhaal te vertellen. De hoofdfiguur in het boek noemt zichzelf Sadie Smith (niet haar echte naam die we nooit aan de weet komen). Ze is een soort selfmade geheim agente die freelance werkt voor wie haar maar in wil huren  en die er niet voor terugdeinst om een val te zetten voor de mensen die ze in de gaten houdt. Zo gaat ze er probleemloos in mee om de klimaatactiegroep waarin ze geïnfiltreerd is tot gewelddadige actie aan te zetten, terwijl die mensen dat eigenlijk helemaal niet zo van plan waren. Sadie’s opdrachtgegevers zijn de machthebbers die de kritische en dwarsliggende burgers onder de duim willen houden. Zoiets.
Wat ik zo mooi vind van Rachel Kushner is haar fantasie en het gemak waarmee ze zich daarvan bedient. Verder haar aandacht voor zaken waar vrouwen zich meestal niet voor interesseren zoals motorfietsen en auto’s. Wie Rachel Kushner een beetje volgt weet dat ze zelf ook in een klassieke auto rijdt, een Ford Galaxie uit 1964 (zie de cover van haar essaybundel The Hard Crowd).

Zelf noemt Kushner het schrijven van Creation Lake het leukste dat ze ooit heeft gedaan. Ze wilde een ideeënroman schrijven die niet saai is, een ideeënroman die je voor je plezier leest en herleest. ‘Het idee dat ten grondslag ligt aan Creation Lake is niets minder dan waar we vandaan komen en waar we naartoe gaan.’  Zoals een zekere Bruno Lacombe in heb boek zegt: Op dit moment zijn we als mensheid op weg om uit te sterven in een glimmende, auto zonder bestuurder. De vraag is: hoe komen we uit die auto?

In korte, stuwende hoofdstukken worden de overpeinzingen van Bruno Lacombe, de leider van de groep militante klimaatactivisten, een originele soixante-huitard (zo’n studentenopstandeling uit ’68), die al twaalf jaar in een grot woont, afgewisseld met het verhaal (in de eerste persoon) van spion Sadie Smith, die zich door wie maar betaalt in laat huren om de boel op stelten te zetten.
Die Bruno Lacombe is een oude man van bijna negentig jaar. Hij heeft zijn hele leven onderzoek gedaan naar Neanderthalers en Homo Sapiens en de relatie tussen hen. Lacombe (de naam doet me denken aan Lucien Lacombe, de film uit 1974 van Louis Malle).
Er zitten trouwens ook verwijzingen in het boek (goed verstopt, maar als je een literatuurfreak bent denk je meteen aan hem) naar een andere bekende en uitgesproken Franse schrijver: Michelle Houellebecq.

Rachel Kushner koppelt van alles aan elkaar. Het werk en de ideeën van een prehistoricus over de Neanderthalers en Homo Sapiens, wat leidt tot een bijzondere geschiedenis van de mensheid van vandaag de dag. De cultuurkritische ideeën van een extreemlinkse (om hem zo maar te noemen) theoreticus uit de groep van ’68, gebaseerd op het boek van Guy Debord, De Spektakelmaatschappij, culinaire beschouwingen en overpeinzingen over wijn (ten slotte zijn we in Frankrijk), een mooie karakteristiek van Zuid-Frankrijk met Marseille als middelpunt en noem maar op.

Toen Rachels boek bij me in de brievenbus viel stond ik op het punt op vakantie/familiebezoek te gaan in Marseille. Een mooie toevalligheid aangezien de roman van Kushner min of meer in Marseille begint om zich vervolgens ergens in een ondefinieerbaar gebied in Frankrijk verder af te spelen (Kushner gebruikt overigens veelal fantasienamen voor de plaatsen en gebieden). Ik las het dan ook in de juiste sfeer; er komen droge, onherbergzame gebieden en een afgelegen landhuis in voor.
Sadie Smith noemt de generatie van mensen die in de jaren 90 geboren zijn (Kushner zelf is trouwens in ’68 geboren) een generatie die niets heeft meegemaakt. Alleen maar popmuziek, een romantische film, vakantie in augustus. Geen oorlog, niks.
Kushner is een meester in het geven van goede sfeertekening. Ze komt steeds op de proppen met mooie beschrijvingen. Ze beschrijft mensen, steden, wegen en landschappen. Maar ze is ook goed in het weergeven van ideeën (al dan niet van haar zelf) over politiek, het kapitalisme en het proletariaat, en de gebeurtenissen in en rond 1968, het jaar van de studentenopstanden waarin het recalcitrante optreden van allerlei extremistische (terreur)bewegingen ontstond.
Bruno Lacombe, wordt ergens gezegd (en ik vraag me af of dat niet gewoon de ideeën van Guy Debord zijn), ziet het nut niet in van op klassen gebaseerde organisaties. Zijn argument is dat de wig tussen de mens en de natuur veel dieper is dan de wig tussen fabriekseigenaren en fabrieksarbeiders die de omstandigheden van het leven in de twintigste eeuw heeft gecreëerd.
Ook een mooi citaat uit het boek: Liefde bevestigt wie iemand is en dat hij het waard is om van te houden. Politiek bevestigt niet wie iemand is. (…) In mensen zit geen politiek.

Rachel Kushner is een heel speelse schrijfster.  Waar gaat het verhaal naartoe? Je wordt voorwaarts gedwongen. Creation Lake is een echte page turner. Kushner heeft er haar ideeën over het leven, liefde, politiek en dergelijke ingestopt.  Je kunt je niet aan het idee onttrekken dat ze het verhaal gebruikt als kapstok. Ze weet veel. Van de techniek van auto’s en motorfietsen  tot prehistorische geschiedenis, maar waar ze vooral door gefascineerd is zijn de jaren 60/70. De tijd van studentenrevoltes en dergelijke. Ook in de Flamethrowers draait het daar in wezen om, die tijd waarin de wereld zijn onschuld verloor, zou je kunnen zeggen. Mensen gingen zich afvragen of het wel allemaal klopte wat de machthebbers ons wijs maakten. Denk aan de oorlog in Vietnam.  Ik zelf heb ook iets met die tijd, maar was toen nog te jong (een jaar of 12) om te begrijpen waar het echt om draaide. Rachel Kushner is geboren in ’68 en heeft die tijd dus helemaal niet bewust meegemaakt.  Maar die tijd was wel het begin van het alternatieve, linkse denken, dat nu is uitgemond in #Metoo, klimaatactivisme, wokeness (hoewel dat ook al weer op z’n retour lijkt te zijn; in ieder geval krachtig bestreden wordt door allerlei conservatieve krachten.)
Hoe je het ook wendt of keert schrijfster Rachel Kushner is een klasse apart. Ze is erudiet, van alle markten thuis, of het nu over auto’s, culinaire aangelegenheden of politiek gaat, en speels en amusant. Creation Lake is een roman waar je dat allemaal in tegenkomt. Het boek leest als een trein, is vermakelijk, maar tegelijkertijd weet je dat je te maken hebt met een auteur die je iets wil vertellen.
 
Creation Lake verscheen in Nederland bij Atlas Contact | Vertaald door Lidwien Biekmann | ISBN 9789025470920 | 400 pagina's | Prijs € 24,99

Een essay dus. Nou wil het geval dat ik al jaren een boekje in de kast heb staan van Louis Stiller. Essays schrijven heet het. Dat heb ik blijkbaar ooit gekocht, destijds ook al met het idee essays te gaan schrijven. Is toen niks geworden. Louis Stiller (de naam deed me altijd denken aan Stiller van Max Frisch; een hoogst literair werk) Louis Stiller bleek gewoon in Warffum, in Groningen dus, te wonen, wist ik helemaal niet. Ik had de man nog nooit ontmoet totdat ik hem bij de presentatie van de gedichtenbundel van Jane Leusink, Kraanvogels, vorig jaar tegenkwam. Bleek een heel aardige vent te zijn. Ach ja, alles grijpt in elkaar – als de radertjes van een horloge, zou juwelier Tadema uit mijn roman Een heel nieuw leven wel zeggen.

Wat is een essay?
Hoe dan ook, nadat ik het boekje van Stiller uit de kast gevist had was het eerste wat ik wilde weten wat nu eigenlijk een essay is. Louis Stiller definieert het als volgt: een beschouwend werk met een persoonlijke inslag. Wat wil je nog maar. Precies wat ik hier wil brengen: een beschouwing over mijn literaire werk, een persoonlijk onderzoek, een persoonlijk essay. Vol verrassende inzichten, ideeën, invalshoeken (hopelijk).
Ik heb dus zomaar wat gedachten op papier gezet. Over het schrijven.
 
Twee manieren om een roman te schrijven
Je kunt op twee manieren een roman schrijven. Jezelf van dag tot dag laten verrassen door je eigen fantasie of van te voren eerst de plot structureren. Nabokov, u weet wel, de schrijver van Lolita, is een typisch voorbeeld van die laatste categorie. Hij ging er prat op dat hij het hele boek al in zijn hoofd had zitten – te beginnen met de slotzin van de roman – als hij begon te schrijven. Zelf heb ik beide manieren beproefd. Bij eerste roman die van me verscheen, Tolvlucht uit 2007, schreef ik er gewoon op los. Het ging dan ook om de memoires van een piloot in de periode van de eerste tot de tweede wereldoorlog (ik had in die tijd net zelf vliegles).

Ik kan wel zeggen dat elke roman van mij anders is. Hoewel ik zelf in Cinemascope ergens schrijf dat ‘Gerrit Brand eigenlijk steeds hetzelfde boek schrijft.’
Elke roman van mij is anders qua stijl, bedoel ik.
Ik zag ooit een interview met een schilder uit Berlijn op de Duitse tv. Hem werd gevraagd waarom al zijn schilderijen anders waren qua stijl. Hij antwoordde dat hij het een uitdaging vond om steeds weer te proberen een nieuw, ander schilderij te maken dan wat hij al gemaakt had. Hij zei zoiets als: ‘Het is toch oersaai om steeds maar weer in dezelfde stijl een afbeelding op het doek te zetten? Zoals Van Gogh, steeds weer diezelfde zonnebloemen, die wilde kleuren, forse penseelstreken.’ Hoe dan ook, de interviewer was op zoek naar de ‘herkenbare stijl’ van de kunstenaar en kon hem niet vinden. Ik heb ook geprobeerd om qua literaire stijl steeds weer net even anders te werk te gaan. Met stijl bedoel ik, dat ik Tolvlucht bijvoorbeeld heel traditioneel heb geschreven, en Een heel nieuw leven (waar Cinemascope een soort vervolg op is) ook. De wegen van Valentina is echter in een heel andere stijl geschreven. In De wegen kom je als lezer nooit in het hoofd van de protagonisten terecht. Alles is van buitenaf beschreven als in een film. In een film weet je ook niet wat iemand denkt of voelt. Dat moet blijken uit zijn of haar handelen. Zo ook in De wegen. Dat overigens geïnspireerd was op een kort verhaal van de filmmaker Michelangelo Antonioni. En net als in de films van Antonioni moet de kijker – in mijn geval de lezer – uit het handelen en de gesprekken van de protagonisten maar zien uit te maken hoe dezen zich voelen.

Zakenroman
Uit een van die boekenkastjes die je tegenwoordig soms langs de weg aantreft, gratis bibliotheekjes, viste ik onlangs de roman Noorderlicht van F. Bordewijk op. Iedereen kent Karakter van Bordewijk wel, omdat dat boek – jaren geleden alweer – verfilmd is. En waarschijnlijk ook wel Bint, Blokken en Knorrende beesten. Auto’s hè, die laatsten. Maar Noorderlicht is een van Bordewijks latere romans, uit 1948. Bordewijk was advocaat. Hij leefde van 1884 tot 1965. Won de nodige literaire prijzen en toch was en voelde hij zich een buitenbeentje in de literaire wereld. Ik kan me wel identificeren met Bordewijk. Vandaar dat ik hem hier aanhaal. Zijn roman Noorderlicht noemde hij een zakenroman. En ineens dacht ik: hé, Een heel nieuw leven is míjn zakenroman. Eigenlijk zijn er niet veel romans die in het zakenleven spelen, in het bedrijfsleven. Ik heb altijd de kost verdiend in het bedrijfsleven, met het uitgeven van bladen, een autoblad, Gran Turismo, maar vooral zakenmagazines. Ik heb jarenlang het blad Consigne van de Commercieele Club Groningen uitgegeven.

Bordewijk had – net als ik – altijd het gevoel er in literaire kringen een beetje bij te hangen. Laat ik het anders zeggen: hij verdiende de kost in het bedrijfsleven als advocaat. Dat was zijn werk. Hij wenste zijn persoonlijk leven altijd zorgvuldig gescheiden te houden van zijn kunstenaarschap, weigerde over zichzelf inlichtingen te verschaffen aan literaire nieuwsjagers. Hij vond dat belangstelling voor het letterkundig werk niets met de persoon van de schrijver van doen had. In overeenstemming hiermee sprak hij over zichzelf als schrijver bij voorkeur in de derde persoon. Hij had een drukke advocatenpraktijk en schreef zijn omvangrijk oeuvre geheel in zijn vrije uren. Hij maakte onderscheid tussen Bordewijk in het dagelijks leven als advocaat en Bordewijk de schrijver. Er is een mooi filmpje op Youtube te zien waarin hij geïnterviewd wordt over zijn werk en over zichzelf spreekt in de derde persoon. De interviewer vraagt hoe hebt u dit of dat boek geschreven of wat bedoelde u met dat boek en dan antwoordt Bordewijk: ‘Ik heb… (zichzelf onmiddellijk corrigerend) … Bordewijk heeft met dit boek getracht zijn visie te geven op…’

Ik zal nu niet over mezelf in de derde persoon gaan schrijven maar ik begrijp dat wel. Ik heb mijn literaire ambities (die heel groot waren én zijn) ook altijd gescheiden van mijn dagelijkse werk als journalist, uitgever, zelfstandig ondernemer. Ik heb al mijn boeken in de avonduren geschreven. Ik schrijf alleen op werkdagen. Nooit in het weekend en ook niet in de vakantie of op warme zomeravonden. Dan kan ik niet schrijven. Het mooist zijn de wintermaanden als het vroeg donker is en guur en koud en er sowieso buiten niets te beleven valt.

Kredietcrisis
Een heel nieuw leven schreef ik rond 2008/9. In de tijd van de kredietcrisis waarin zo ontzettend veel bedrijven failliet gingen. Een heel nieuw leven is mijn zakenroman waarin ik mijn visie heb gegeven op het bedrijfsleven. Je moet Een heel nieuw leven zien als een satire op het bedrijfsleven, en ook als een huldebetoon aan datzelfde bedrijfsleven. Een heel nieuw leven gaat over een juwelier die tegen zijn faillissement aanzit, zijn vrouw kwijt raakt aan een rijke meneer met een adellijke titel etc. Daar heb ik destijds mijn fantasie op losgelaten. Wat wél en wat níet echt gebeurd is laat ik in het midden. Een roman is fictie.

Verfilming
De afgelopen jaren waren er mensen die vonden dat Een heel nieuw leven verfilmd moest worden. Mensen van naam en faam in de filmwereld. Jarenlang werd erover gepraat en werden er plannen gemaakt. De filmwereld is echter weerbarstig. Men wilde wel. Men maakte plannen. Er moest een filmscript komen. ‘Dat kan de schrijver van de roman zelf niet doen; daarvoor kan hij niet genoeg afstand nemen van de materie.’ Prima, ik wílde het niet eens. Voor de film moest toch wel een budget van 3 miljoen op tafel komen. Minimaal. En ga zo maar door. Het werd een eindeloos gebakkelei, waarbij allerlei mensen zich over het boek bogen. Maar uiteindelijk is er – tot nu toe – geen film gekomen.

In 2020 zaten we midden in de coronatijd. Lock downs, mensen die de deur niet fatsoenlijk uit konden. Ik reisde in de zomer van dat jaar met mijn vrouw en dochter naar Marseille. We toerden langs de Côte d’Azur. We bezochten ook Sanary-sur-Mer, een plaats waar in het interbellum veel kunstenaars verbleven. Exil Künstler uit Duitsland, zoals Thomas Mann, Walter Benjamin, Klaus Mann, René Schickele, Lion Feuchtwanger, Arnold Zweig, Franz Werfel. Maar ook Aldous Huxley (ik ben een fan van Huxley) en bijvoorbeeld D.H. Lawrence verbleven ooit in Sanary-sur-Mer. Een inspirerende omgeving.
Aan de Côte d’Azur wonen de rijken der aarde in mooie villa’s met zwembaden. Ik denk dan aan een film als La Piscine van Jacques Deray uit 1969 met Alain Delon, Romy Schneider, Jane Birkin en Maurice Ronet. Al rijdend langs de Middellandse Zeekust aan de Rivièra begon ik me voor te stellen dat in een van die villa’s een Nederlandse filmproducent woonde die aan een filmmaker – regisseur – voorstelt om gedurende de zomermaanden intrek te nemen in zijn villa om daar te gaan werken aan het scenario voor de film van Een heel nieuw leven. Uit dat idee is Cinemascope ontstaan. Een  romantisch verhaal dat zich afspeelt in ‘het prachtige zonovergoten decor van de Franse Rivièra,’ zoals het op de achterkant van de roman zo mooi omschreven staat.
 
Een roman moet wat mij betreft een zekere amusementswaarde hebben. Je moet het boek met plezier lezen, zoals je met plezier een film moet kunnen bekijken.
Ik ben een groot filmfan. Cinemascope speelt zich niet voor niks af in de filmwereld. Eigenlijk zou Cinemascope ook verfilmd moeten worden.

Ideeënroman
De Amerikaanse schrijver Cormac McCarthy zei ooit: ‘Books are made out of books.’ Waarmee hij maar wilde zeggen dat je als schrijver nooit out of the blue bezig bent. Je ondergaat voortdurend allerlei invloeden. Ik vertel dit omdat ik tijdens het schrijven (wat ik alleen maar ’s avonds doe; zogenaamd in mijn vrije tijd, en wat dus een paar jaar in beslag neemt), natuurlijk ook boeken lees, films kijk, op vakantie ga en noem maar op. Die ervaringen uit het dagelijks leven vind je terug in Cinemascope: muziek, films, ideeën etc. Wat dat betreft zou ik Cinemascope dan ook wel een ideeën-roman willen noemen.

Het zal rond 2012 geweest zijn dat ik de film No country for old men (2007) op tv zag. Een Amerikaanse neo-western van de gebroeders Coen met in de hoofdrol Javier Bardem (bekend van onder andere Vicky Cristina Barcelona (2008) van Woody Allen). Hij speelt de rol van Anton Chigurh speelt, een psychopathische moordenaar zonder geweten, spijt en medelijden. Hij doodt mensen met een slagpinwapen, een schietmasker waar dieren voor de slacht mee door de kop geschoten worden. Bizar. Al googelend zag ik dat de film gemaakt was naar een boek van Cormac McCarthy. Boek gekocht en meteen verkocht. Ik dus. Verkocht. Wat een geweldige schrijver. Zijn boeken staan erom bekend veel geweld te bevatten. De verhalen spelen zich veelal af in het zuiden van de Verenigde Staten, tegen de Mexicaanse grens aan.
Cormac McCarthy (1933) schreef vanaf 1965 het ene boek na het andere. In het begin zoals dat gaat zonder al te veel succes. Ik las ooit dat hij jarenlang, zoals een rechtgeaarde Amerikaan betaamt, in een camper woonde. De ene na de andere vrouw verliet hem omdat hij alleen maar zat te schrijven en nooit zorgde dat er ook eens wat geld verdiend werd. Armoede troef met Cormac. Maar na de publicatie van All the pretty horses  in 1992 keerde het tij voor McCarthy en kreeg hij algemeen erkenning als schrijver. Tot die tijd verkocht geen enkel boek van hem meer dan 5000 exemplaren en werd hij gezien als Amerika’s beste onbekende schrijver. Een echte writer’s writer. Hoe dan ook, toen ik hem ontdekte was hij al beroemd. Een heel bekend boek van hem is The Road dat ook verfilmd is en uit 2006 stamt. Sinds die tijd – McCarthy was toen al 73 – was er geen boek meer van hem verschenen. Het enige nieuws dat je over hem aan de weet kwam was via de Cormac McCarthy Society, een club van geïnteresseerde lezers én literatuurwetenschappers, die geregeld conferenties over zijn werk houden, in de VS én in het buitenland: Europa en Australië.
 
Maar nu is er dan een nieuwe roman van Cormac McCarthy, De passagier. En vanaf 6 december a.s. komt daar zelfs een tweede boek bij met de titel Stella Maris. Vanaf die datum zullen beide boeken in een cassette te koop zijn. Ik kijk ernaar uit.
 
Ik zat Het gehucht van William Faulkner te lezen toen De passagier bij me in de brievenbus belandde. Wel toepasselijk (en – ik zweer het – toevallig) want William Faulkner is een van de grote voorbeelden van Cormac McCarthy. Het gehucht is het eerste deel uit de zogenaamde Snopes-trilogie waarvan de eerste twee in het Nederlands vertaald zijn. Ik heb ze alle drie en zal de derde dus in het Engels moeten lezen. The Hamlet (Het gehucht), The town (Het stadje) en The mansion.  Het gehucht is echt zo’n boek waar in het begin kop noch staart aan zit. Lange zinnen. Veel bijzinnen. Voordat je het weet ben je de draad kwijt.
Als Cormac McCarthy-adept begon ik meteen in De passagier. Ik dacht nog even: lekker lezen, maar net als bij Faulkner ook nu weer volkomen onbegrijpelijke stukken tekst waarvan je hoopt dat ze later duidelijk worden. McCarthy is een fan van Faulkner en zijn stijl zal – vooral in Blood Meridian – vast door de meester beïnvloed zijn.
Nu spreek ik mijn eigen betoog misschien tegen als ik zeg dat De passagier bepaald geen boek is vol lang Faulkneriaanse zinnen. McCarthy is wat dat betreft geëvolueerd. Maar het raadselachtige karakter dat je ook in het werk van Faulkner vindt en dat de tekst af en toe ondoorgrondelijk maakt zit zeker ook in De passagier.
 
In het begin heb je geen idee waar het over gaat. Typisch Cormac McCarthy. Het boek begint met een aantal cursief gezette pagina’s. Heel cryptisch. Nu zijn er al aardig wat recensies van het boek verschenen en het is onder recensenten usance om in het kort het verhaaltje, de plot voor zover die erin zit, weer te geven. Ik verraad dus niks als ik zeg dat de stukken cursieve tekst die door het hele boek heen voorkomen de gedachtewereld van de overleden zus van de hoofdpersoon – Western (what’s in a name?) – weergeven. Zij was schizofreen (blijkt trouwens nergens uit in de tekst behalve dan dat die behoorlijk onbegrijpelijk is) en Western had een incestueuze verhouding met haar. Bijzonder.
Western is een duiker die vooral op olieboorplatforms werkt in zee. Tijdens een duikopdracht stuiten hij en zijn maat op een neergestort vliegtuig waar de dode bemanning nog in zit, maar één persoon is verdwenen. De FBI of anderszins geheimagenten maken Western het leven zuur. Ze willen weten wat hij weet. Maar hij weet niks. Westerns vader was een geleerde die in de jaren veertig meewerkte aan het ontwikkelen van de atoombommen die op Hiroshima en Nagasaki werden afgeworpen. Dat feit schijnt ook iets met het verdwijnen van de passagier te maken te hebben. Maar hoe het nu werkelijk allemaal zit, daar komen wij niet achter.
De passagier is een thriller, maar ook een psychologisch (familie)drama. U zegt het maar. 
 
Nu is Cormac McCarthy een schrijver met bepaalde eigenaardigheden. Hij houdt niet van aanhalingstekens en staat erom bekend schaamteloos zinnen aan elkaar te breien door middel van het voegwoordje en. Daarnaast schrijft hij veel in dialoogvorm. Dus zonder aanhalingstekens. Hele lappen gesprekken achter elkaar waarbij je af en toe helemaal de kluts kwijt raakt en moet nagaan wie er ook al weer aan het woord is. Mijn redacteur zou zeggen: onsamenhangend, wees duidelijker en zet er eens aanhalingstekens in.
Na honderddertig pagina’s weet je nog niet waar je aan toe bent. Soms weet je zelfs niet meer in welke tijd je je bevindt. Ineens is het bijvoorbeeld 1980. Het verhaal is moeilijk te volgen. Maar omdat McCarthy zo’n goede schrijver is pakt de roman je wel. Je leest door. Je blijft doorlezen.
 
Laten we het eens hebben over Cormac McCarthy’s invloed op mij. Books are made out of books, zei McCarthy tegen een interviewer van het New York Times Magazine (een van zijn schaarse interviews). En dat klopt. Zelf kom ik ook altijd van het ene op het andere boek en wat je leest komt op de een of andere manier vaak in je eigen werk terecht. Je zou ook kunnen zeggen dat kunst van kunst gemaakt wordt. Ik weet zeker dat hetzelfde geldt voor beeldend kunstenaars, filmmakers, componisten etc.
Cormac McCarthy bracht – net als Sam Shepard van wie ik inmiddels twee boeken vertaald heb; ik ben met de derde (Day out of Days) bezig – veel tijd door in het Santa Fe Institute Het Santa Fe Institute in New Mexico is een broedplaats voor ideeën van vooral natuurwetenschappers. Maar op de een of andere manier heeft het een grote aantrekkingskracht op (oudere) schrijvers als Sam Shepard (overleden in 2017) en Cormac McCarthy. De onderzoekers aan het Santa Fe Institute proberen de onderliggende, gemeenschappelijke patronen in complexe fysieke, biologische, sociale, culturele, technologische en zelfs mogelijke astrobiologische werelden te begrijpen en met elkaar te verenigen. Het netwerk verenigt nieuwsgierige geesten die doordrongen zijn van strenge logische, wiskundige en computationele redeneringen. Ze proberen de onzichtbare mechanismen en processen bloot te leggen die deze evoluerende werelden vormgeven en deze te gebruiken om het welzijn van de mensheid en het leven op aarde te bevorderen. (Ik moet bekennen: ik heb dit min of meer van de site van het instituut gepikt). Het zal duidelijk zijn dat het om hoogwaardig denkwerk gaat. Cormac McCarthy heeft zich sinds zijn laatst verschenen boek in 2006 helemaal ondergedompeld in deze wereld. En dat op zijn leeftijd. Het is te merken want in De passagier kom je hele bladzijden tegen met wetenschappelijke
theorieën. Quantummechanica. Hele verhalen over de snaretheorie, het heelal, gedachten over Einstein en ga zo maar door. In wezen kun je die net zo goed overslaan, want voor een leek op natuurkundig gebied is er eerlijk gezegd geen touw aan vast te knopen. Dikdoenerij dus. Maar mag het op je 90ste?
Toch: op de een of andere manier spreekt zijn geschrijf over techniek me zeer aan. Hij noemt auto’s, modellen: op een gegeven moment maakt hij een mooie rit met een Maserati Bora (met Citroën techniek) uit de jaren 1973. En zelfs Colin Chapman, de oprichter van het automerk Lotus, die al sinds 1982 dood is, wordt genoemd in een passage over autoracen dwars door Parijs.
Zelf heb ik dat ook, die voorliefde voor klassieke auto’s. Zal mijn Gymnasium β scholing wel zijn.
 
Larry McMurtry (bekend van Lonesome dove, 1985) schreef ooit dat iemand na z’n 66ste niet meer zou moeten schrijven. Omdat de spankracht dan weg zou zijn. Wat hem niet belette zelf tot op z’n 80ste door te schrijven. Cormac McCarthy is 89. Dit is wellicht niet zijn beste boek. Te veel gelul waar geen touw aan vast te knopen is. Maar het is wel een heerlijk boek om te lezen. Vol met ideeën. Iemand wordt achterna gezeten door de geheime dienst, de FBI. Ergens van beschuldigd. U staat onder arrest. Maar er is geen aanklacht en de gearresteerde, Western, kan gewoon zijn gang blijven gaan. Kafkaësk!
Het schijnt dat Cormac McCarthy vijftig jaar lang met dit boek bezig geweest is. En het dan nu eindelijk afgemaakt heeft. Zou kunnen want je komt wel erg veel fragmentarische stukken tegen. Zoals een bizar verhaal over de Kennedy’s. Het boek bestaat veelal uit gedachtenflarden. Vooral in de cursieve delen. Bespiegelingen over de gedachten van baby’s als ze geboren worden. En over ‘iemand de schuld geven’ want als ‘niemand schuld heeft, hoe kan er dan gerechtigheid zijn.’ Dat soort zaken waar je – omdat het boek vaak zo staccatoachtig geschreven is – al gauw overheen leest.
Tegen het eind gaat het ineens over Amati-violen. En helemaal aan het eind gaat het over iemand die blijkbaar in Spaanse burgeroorlog is neergeschoten. Wordt verder helemaal niet uitgelegd. Je moet om Cormac McCarthy te lezen zelf behoorlijk belezen zijn. Vandaar een writer’s writer?
 
 
Na het lezen van De passagier weet je nog niks. Je hebt een thriller en familiedrama in één gelezen. Het lijkt allemaal onderdeel van een groter geheel. Binnenkort komt Stella Maris uit. Zou in dat boek het mysterie rondom Western en zijn schizofrene zusje worden opgeklaard? Of is het een verkooptruc?
 
De passagier, Cormac McCarthy, hardcover, 432 pag’s, Arbeiderspers. Uitstekend vertaald door Arjaan en Thijs van Nimwegen.
 

 In het boek van Gellings overheersen duidelijk de non-fictieve elementen. De fictie (reden waarom het een roman is) zit ‘m in de beschouwende en gevoelselementen die de schrijver erin gestopt heeft. Een voorbeeld: Maar allebei hadden ze buiten de waard gerekend: als de taal faalt, woorden en gedachten instorten, gaan lichaam en impulsen met ons aan de loop (….)  Zonder zijn welbespraaktheid was mijn vader  zo hulpeloos als een veulen. Hij stokte bij de eerste stap al, wist niet wat er over hem kwam toen hij haar ineens bij haar schokkende schouders pakte en een lange kus op haar wang drukte. Pure fictie, vast niet alles is waarheidsgetrouw. Af en toe is de ik-persoon bijna sentimenteel. Als zijn fantasie met hem op de loop gaat.
 
Centrale figuur in de roman is de grootvader die als jonge Duitse soldaat aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, na een verblijf in een krijgsgevangenenkamp in Frankrijk, in Rotterdam terechtkomt en daar zijn leven opbouwt. Hij trouwt er, begint er zijn eigen zaak, een smederij van siersmeedwerk, en krijgt kinderen. Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog slaagt deze Karl Gellings erin het Nederlanderschap te bemachtigen.
 
De Amerikaanse schrijver Paul Auster (die in het boek nog even genoemd wordt) zei onlangs in een interview in het programma La Grande Librairie op TV5: ‘Het maakt niet uit of je 10, 10 duizend of 10 miljoen lezers hebt, het gaat om de band die je als schrijver hebt met die ene lezer. Elke lezer ondergaat je boek op zijn manier.’
Het maakt dus, denk ik, uit of de lezer zestig is (zoals ik) of laten we zeggen dertig. Het maakt dus uit of de recensent jong is of oud. Als je ongeveer dezelfde leeftijd hebt als de schrijver onderga je het boek vast anders dan wanneer je twee generaties jonger bent.
​Van Het smeedwerk van herinnering zijn tot nu toe nauwelijks recensies verschenen. Dat is jammer want het boek verdient aandacht van de literaire pers.
 
Het smeedwerk van herinnering telt vierhonderd bladzijden en leest als een trein. Paul Gellings bestookt je met aantrekkelijke beelden waarin je je eigen zoeken naar en herinneringen aan het verleden kunt herkennen. Het is mooi zoals hij caleidoscopisch over zijn familie (onder andere over zijn depressieve moeder) schrijft. Je krijgt sympathie voor de familie, wilt meer weten. Over die oom uit Duitsland bijvoorbeeld die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog uit Russische krijgsgevangenschap wist te ontvluchten. Of over Anouk, de verloren liefde van de hoofdpersoon. In vrij korte, door de tijd heen verspringende hoofdstukken, voert Gellings je mee door het verhaal van zijn familie. Van vaderskant een artistieke Duitse siersmid, van moederskant een rijke Rotterdamse zakenman. Zo’n boek over grootvaders, ooms en tantes, neven en nichten kan gemakkelijk clichématig en niet te verteren worden. Maar Gellings weet het particuliere binnen grenzen te houden, ook al door al die figuren (er komen nogal wat personages voor in het boek) in de tijd waarin ze leven te plaatsen. Je nieuwsgierigheid blijft de overhand houden. Het verhaal stuwt zich als vanzelf voort, en blijft spannend.
 
Alle personages in het boek zijn in meerdere of mindere mate door de Tweede Wereldoorlog getekend. Hoewel de grootvader van vaderskant (de naamgever van de familie Gellings) centraal staat, is het verhaal van moederskant minstens zo interessant. De moeder stamde uit een rijke Rotterdamse zakenfamilie die haar als kind op kostschool deed bij een nonnenklooster in Brabant, waar ze – klassiek verhaal – natuurlijk enorm onder leed (nonnen waren beslist niet aardig voor kinderen). Ze had ook na de Tweede Wereldoorlog, zoals dat toen ging, weinig vrijheid. Van haar vader mocht ze niet (meteen) studeren aan een universiteit ergens in een bandeloze stad. Dus werd het een opleiding tot medisch analiste in Rotterdam (…..) Mijn moeder vond het allang best. Duitsland was verslagen. Ze had nog de leeftijd waarop je denkt in hoofdstukken die voorgoed worden gesloten. Hoe kun je dan weten dat er in een mensenleven noot werkelijk iets voorbijgaat? De oorlog zou in ieder geval iedereen tot op zijn of haar sterfbed achtervolgen. Wat zeker voor haar gold. Opgroeien in een beschermde omgeving zegt niets. Of maakt alles alleen maar erger (is ook mijn ervaring). Je bent weerloos. Zij was voorgoed getekend. Een mooi citaat waarin het particuliere verhaal in het universele getrokken wordt. Zorgvuldig gecomponeerd. Als ik de neiging al had om net als Gellings ooit het verhaal van mijn familie, mijn afstamming, aan het papier toe te vertrouwen heb ik na lezing van dit boek besloten er maar niet aan te beginnen. Over je familie schrijven is niet gemakkelijk, kan ook saai zijn – ik geef het je te doen – en niet iedereen heeft zo’n interessante familie als Paul Gellings.
 
Tegen het eind van de roman ontmoet de ik-persoon de honderdjarige broer van zijn grootvader. Het is ronduit ontroerend zoals Gellings daarover schrijft. Toen zette hij zijn glaasje weg en trok mij met zijn hand naar zich toe. Een kippenpoot, dor en koud, en tegelijk heel zacht. Hij fluisterde in mijn oor dat hij nog wel een borrel lustte.
 
Ten slotte gaat de verteller nog eenmaal naar Rotterdam en bezoekt de plekken die hij zich herinnert. Hij komt langs de huizen waar familieleden hebben gewoond en verschillende gebeurtenissen uit het boek zich hebben afgespeeld. Maar hij belt nergens aan, wetend dat er een verschil is tussen de werkelijkheid en de herinnering. Of zoals Gellings schrijft: Het is het principe van de poëtische ruimte die niets anders is dan het hoofd van de dichter. De huidige fantoomstad gaat in je zitten. (…) Het Rotterdam waar ik me bevond, viel dus in de grijze onbestemdheid van die dag samen met het Rotterdam in mij. Ik moest alleen nergens aanbellen, want dan werd de betovering geheid verbroken.
 
Het wachten is op een doorbraak bij het Nederlandse lezerspubliek. Laten we hopen dat Corona en de tijdgeest (waarin steeds minder gelezen wordt en wat er gelezen wordt vooral ‘bestsellers’ zijn) geen roet in het eten gooien. En wie weet is er een Duitse uitgever die het boek in Duitse vertaling wil uitbrengen. Ben ik nou de eerste die dit oppert? Paul Gellings hoopt er stiekem vast op.
 
 
Het smeedwerk van herinnering, Paul Gellings, roman, 400 pagina’s.
Softcover met flapppen. Uitgeverij Passage, 2021. € 22,50
 
Het boek is nauwgezet geredigeerd door Anton Brand die achterin het boek door de schrijver bedankt wordt. Dezelfde Anton Brand (geen familie) die ook mijn laatste twee romans redigeerde (ik weet dus wat hij voor je kan doen). Anton Brand schreef ook een mooie roman met als thema zijn familiegeschiedenis, Liefdeknopen.

Tekst Gerrit Brand
 
Af en toe doe je jezelf iets aan. Zoals te besluiten het laatste boek van Martin Amis te lezen en er een ‘stuk’ over te schrijven. Een recensie wil ik het niet noemen. Een beschouwing, gebaseerd op notities gemaakt tijdens het lezen van Uit de eerste hand (Inside Story), een roman van 628 pagina’s. Een roman. Maar het is helemaal geen roman.

In Uit de eerste hand mengt Martin Amis vrolijk fictie en non-fictie door elkaar. Je weet bij het lezen nooit precies wat nu wel en wat niet op werkelijkheid berust. Sommige personages in het boek zijn fictief, bijvoorbeeld Phoebe, de vriendin van Amis (of de verteller) uit zijn jonge jaren, die inmiddels net als de schrijver in de zeventig is. Vroeger een bloedmooie, sexy vrouw, nu een aan lager wal geraakt drankorgel (zeg ik op basis van wat ik me van haar herinner na het lezen van het boek). De belangrijkste personages zijn echter Saul Bellow, Christopher Hitchens en Philip Larkin. Bellow is/was Amis’ grote vriend en voorbeeld als het om het schrijven van literaire fictie ging. Christopher Hitchens was een vriend van Amis en een fanatiek atheïst (kort door de bocht: behorend tot een clubje schrijvers dat het stempel ‘Nieuw Atheïsme’ meekreeg en het ene na het andere antireligieuze boek uitgaf). De dichter Philip Larkin was ook bevriend met Martin Amis en net als Hitchens stierf hij aan slokdarmkanker, met als verschil dat Larkin in 1985 overleed en Hitchens in 2011. Saul Bellow overleed in 2005 op z’n 89ste en was de laatste jaren van zijn leven de weg kwijt, omdat hij aan dementie leed. Je kunt je tijdens het lezen van Amis’ memoires (want zo zou ik het beschrevene in de roman wel willen noemen) niet aan de indruk onttrekken dat de rode lijn in het boek ouderdom, oud worden, ziekte en vergankelijkheid is.

Zoals gezegd: je weet nooit of het fictie of non-fictie is, wat je leest. Echt of verzonnen. Omdat het zo’n enorme lap tekst is, blijf je maar lezen. Zoals je Proust leest of dat boek van Pasolini, Olie. Je ondergaat het als een gevoel, een stream of consciousness. Je leest en leest en af en toe raak je de draad kwijt, maar op de een of andere manier komt er toch een bepaalde sfeer uit het gelezene naar voren die het doornemen van dit boek tot een plezier maakt. Ook al heb je soms geen idee waar hij het over heeft, het doet er niet toe. Je blijft doorlezen.

Amis doet veel aan name dropping. Graham Greene, Philip Larkin, V.S. Pritchett. Over oud worden en jezelf langdradig vinden (herkenbaar). Omdat het boek zo autobiografisch is en het zo’n dikke pil is, ga je automatisch over je eigen leven nadenken, je gaat je levensloop na, de vrouwen in je leven, etc. Dit is echt een boek dat elke schrijver moet lezen.
Eigenlijk kun je dit boek van een zeventigjarige pas lezen als je zelf ook enigszins op leeftijd bent en het tot je begint door te dringen dat niemand het eeuwige leven heeft. ‘Het leven wordt gekenmerkt door een eigenschap die schadelijk is voor fictie. Het leven is vormeloos,’ zegt Amis, ‘het verwijst nergens naar en is ook nergens op terug te voeren, het vertoont geen samenhang. Uit artistiek oogpunt is het dood. Het leven is dood.’

Amis is (althans in dit boek) een echte writer’s writer. Hij geeft ook schrijfadviezen. In het boek veel bespiegelingen over de roman. Over de estheten versus de functionalisten. Een beetje onze vorm of vent-discussie van vroeger, of de vraag of een roman geëngageerd moet zijn. De estheten zeggen dat de roman geen enkel doel dient: het is een kunstobject, meer niet. De functionalisten zien de roman als fundamenteel vooruitstrevend: fictie is bedoeld (of zou bedoeld moeten zijn) ter bevordering van het menselijk welzijn. Martin Amis filosofeert over deze vraag: ‘Nu heb ik altijd het idee gehad dat die vooruitstrevenden het verkeerd zagen, maar de estheten kunnen al helemaal geen gelijk hebben. (…) [S]treeft een romanschrijver dan nooit een doel na, kan hij dat zijn hele volwassen leven volhouden?’
​
Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat Martin Amis (geboren in 1949) met Uit de eerste hand zijn laatste boek heeft willen schrijven. Waarin hij alles wat hem in het leven en tijdens zijn schrijverscarrière geboeid heeft nog eens de revue wil laten passeren. De thema’s van de laatste tijd worden aangesneden: nine-eleven, de controverse tussen soennieten en sjiieten. (Niemand wist wat het verschil was tussen deze twee stromingen in de moslimwereld toen in 2001 de aanslag op het World Trade Center in New York plaatsvond).
Amis noemt veel schrijvers, onder wie Nabokov, Elmore Leonard en bijvoorbeeld John Braine (een schrijver waar ik persoonlijk veel waardering voor heb), die hij flink afkraakt. Hij noemt Trump en Brexit, twee zaken die nu alweer bijna achterhaald zijn. Martin Amis’ boek is een pre-COVID boek. Dat is wel fijn.
Uitgebreid wordt beschreven hoe de ziekte van zijn vriend Christopher Hitchens verloopt. Als hij te horen krijgt dat hij kanker heeft, gaat hij ‘eindelijk’ fitnessen. ‘Een fitnessruimte in het ziekenhuis,’ zegt Amis, ‘het heeft iets tegenstrijdigs - zoals de Jonge Conservatieven.’
Hitchens wordt behandeld in Houston Texas. Een stad die door Amis cancer city wordt genoemd. Ook het commerciële Amerikaanse gezondheidszorgsysteem wordt besproken. In Amerika is iedereen voortdurend gestrest vanwege de financiële implicaties van een ziekenhuisbehandeling. Geen leuk boek om te lezen voor mensen die zelf kanker hebben.

Zoals gezegd, echt een boek voor mensen op leeftijd. Amis ‘filosofeert’ er stevig op los. ‘Aan het einde van de middelbare leeftijd is er iets in je lichaam dat stolt en zich verhardt en een soort cyste wordt - dat is je lot, je bestemming. Zo zul je je de rest van je leven voelen.’
Over de vraag of je in deze tijd eigenlijk nog wel zou moeten lezen – je kunt alles immers op YouTube nakijken – heeft Amis wel een antwoord: Je moet blijven lezen, omdat dat de enige activiteit is die je hersens activeert. Je aan het denken zet.

Het boek gaat wel heel erg over de dood. Zoals ik zelf al jaren geleden ontdekte: alles eindigt met de dood. Geen enkel leven loopt goed af. En waar heb je het allemaal voor gedaan?
De fictieve personages in het boek zijn nogal schimmig, maar dat doet er niet toe. Dit is autobiografisch proza van hoog niveau. Amis heeft niet de moeite genomen om zijn verhaal in een romanvorm te gieten, terwijl hij het wel een roman noemt. Als roman is het een raar misbaksel van onbegrijpelijke stukken en mooie autobiografische delen. Hij probeert hier en daar te mystificeren.

Hij noemt Saul Bellow de grootste Amerikaanse schrijver. Hij besteedt veel aandacht aan de dood van Bellow en beschrijft vrij uitgebreid het sterfbed van de Amerikaanse schrijver. Amis schrijft: Aan het eind van je leven is het niet je Nobelprijs waar je mee bezig bent, het zijn niet de drie National Book Awards die je hebt gekregen en dergelijke. Het zijn je (al dan niet denkbeeldige) tekortkomingen, het zijn je echtgenotes, je kinderen en hoe het ze is vergaan.
Zonder de dood is er geen kunst, omdat zonder de dood niets van belang is, of, beter gezegd, omdat er zonder de dood geen fascinatie is (een mooi woord, fascinatie, en zoals Nabokov zei over een ander mooi woord: ‘een graag geziene gast in mijn proza’).

Ten slotte schrijft Amis: Het lijkt me niet heel waarschijnlijk dat ik nog een volwaardige roman schrijf, laat staan een lange roman. De tijd zal het leren. Misschien houd ik op het laatste moment gewoon mijn mond en ga ik lezen…
Misschien kom je wel tot de conclusie dat iedere zin die je ooit geschreven hebt echt waardeloos is, echt volstrekt waardeloos, stelt Amis aan het eind van het boek.

Martin Amis, Uit de eerste hand, roman, 628 pagina’s. (uitgeverij Atlas Contact), € 34,99
​

 
Waar vind je nog zo’n auto? Nergens dus. Tenzij je bulkt van het geld. Maar is het dan nog leuk om een Alfa Berlina aan te schaffen? Waarschijnlijk wil je dan iets met meer uitstraling: een Giulietta Spider (heb ik ook gehad en spijt als haren op mijn hoofd die auto ooit, na hem 25 jaar in bezit gehad te hebben, weer verkocht te hebben) of een Ferrari of wat dan ook, in ieder geval iets met meer grandeur dan zo’n gewone alledaagse vierdeurs personenauto.
 
Ik was tot mijn vijfentwintigste niet geïnteresseerd in auto’s. Ja, ik had van mijn vader al twee keer een auto cadeau gekregen (‘Dan kom je eens wat vaker weer thuis.’), een Simca 1501 en een Vauxhall Viva (de Simca werd gestolen en total loss gereden; de Vauxhall ging op een gegeven moment stuk en ondankbaar als ik was deelde ik mijn  vader mee: haal hem maar weer op). Het automobielvirus had me niet te pakken gekregen.
Totdat ik na mijn afstuderen een auto nodig had en van een vriend een Fiat 128 station overnam. Er zat een roestgat op de plek waar de antenne hoorde te zitten, voor op het spatbord, maar dat mocht de pret niet drukken. De Fiat bracht ons (klein gezin) heen en terug naar Portugal. Een betrouwbaar autootje, maar ik kreeg met mijn lengte van 1.87 m na lange ritten op de snelweg wel enorm spierpijn en kramp in mijn rechterbeen. Ik ging op zoek naar een andere auto.
 
Italiaanse auto’s
 
Wat voor auto moest het worden. Ik kocht een boekje Alle auto’s 1981 of zo van Huub Dubbelman (die ik later weer zou tegenkomen als hoofd communicatie van Mercedes-Benz Nederland). Al lezend over auto’s, en deducerend, kwam ik terecht bij Italiaanse auto’s. Die waren het meest interessant, vond ik, en – op de superauto’s na – ook nog redelijk betaalbaar, hoewel ik er later achter kwam dat lang niet iedereen dat vond. (Zo werd ik ooit in een Alfa door de politie aangehouden. Mijn auto had gladde banden, vonden de agenten. Ik zei dat banden erg duur waren (Pirelli’s 195/60/15). ‘Als je het niet kunt betalen moet je niet in zo’n dure auto gaan rijden,’ zei een van de agenten).
Nog verder wikkend en wegend kwam ik tenslotte tot de conclusie dat het een sportieve coupé moest worden, een Lancia Beta Coupé of een Alfa Romeo Alfetta GTV. Lancia stond voor sjiek en luxe, Alfa Romeo voor sportief en racerij.
Ik koos, vooral vanwege het race-verleden van Alfa Romeo voor de Alfetta GTV. Daarin zat een heel interessante motor, een viercilinder, lichtmetalen motor met bovenliggende nokkenassen, tweeliter, de Alfa Nord motor, het beroemde Alfamotorblok dat me eigenlijk nooit meer heeft losgelaten. De wagen was bovendien achterwiel-aangedreven (in tegenstelling tot de toch wat slappe Lancia). De versnellingsbak en koppeling waren achteraan ingebouwd (transaxle) en de achterophanging was een De Dion-as, net als bij de historische Alfetta 159. Het ontwerp van de Alfetta GTV was van de hand van Giugiaro, die het vak bij Bertone had geleerd.
 
Alfa’s roesten al in de folder
 
Ook deze Alfetta GTV bracht me een paar keer heen en terug naar Portugal. Heerlijke auto. Maar als je eenmaal door het Alfavirus besmet bent is er al snel geen houden meer aan. Ik werd uiteraard lid van de Alfaclub, en verdiepte me steeds meer in de historie van het merk. Ik wilde een klassieke Alfa, de GTV was nieuw. Dus kocht ik een Giulia uit 1972. Nu zouden we zeggen dat dat een youngtimer was (1972 was in 1985 maar dertien jaar geleden). De wagen bleek, toen hij na een maand of wat voor een reparatie bij de garage (De fameuze A-garage in Groningen – toentertijd Alfadealer) kwam en op de brug stond, van onderen helemaal rot te zijn. De monteur prikte met zijn schroevendraaier door de kokerbalken heen.
Dat was een algemeen probleem van Alfa Romeo, die roest. Het gezegde was: Alfa’s roesten al in de folder.

Giulietta Spider 1959
 
Inmiddels had ik ook een Giulietta Spider op de kop weten te tikken. Twee stuks zelfs, voor een totaalbedrag van 10.000 gulden. Gekocht van Auto Heida uit Bennekom. Op zondag, mag ik nu na 40 jaar wel vertellen; was toen niet voor de openbaarheid bedoeld, in de bible belt. (Douwe Heida, de ‘kleine Alfa-dealer uit Bennekom’ kwam ik in de jaren ’90 nog een paar maal tegen bij de Mille Miglia waar hij met interessante Alfa’s gewoon aan deelnam). Ik kocht van Heida een Spider die nogal rot was, maar wel rijdend, en een die helemaal rot was en die ik als sloper voor onderdelen gebruikte om de ‘beste’ te restaureren. Beter gezegd, te laten restaureren want ik heb twee linkerhanden. Er werd enorm veel plaatwerk gedaan aan de auto (onderkant portieren, wielkassen etc etc) door een oude plaatwerker uit Engeland, die ooit nog een auto voor Roger Moore had gerestaureerd. Hij was zes weken met mijn Gulietta Spider bezig en ik bracht hem elke week een pak bankbiljetten. Daarna moest de auto weer opgebouwd worden, want alle onderdelen lagen in de garage. Het bedrijf dat dat zou doen (ik noem maar geen naam) zag er geen gat meer in en dus ging de hele handel (de opgelapte carrosserie en alle losse onderdelen) naar Vittorio Iacono van autobedrijf CAR in Foxhol (nu Sappemeer) die er in slaagde weer een echte auto te maken van mijn Spider. Vittorio is een man met gouden handjes als het om het repareren van Alfa Romeo’s gaat.
Ik reed vijfentwintig jaar in de Spider tot ik hem in 2010 in een vlaag van verstandsverbijstering (maar het was de tijd van de kredietcrisis) verkocht. (27-PM-13, is hij nog ergens in Nederland?).
 
Alfa 164
 
Om een lang verhaal kort te maken, na de Giulietta sedan reed ik twee keer vier jaar in een Alfa Romeo 164 2.0 (geweldige probleemloze auto’s). Ondertussen kocht ik klassieke Alfa’s die ik even zo vrolijk na een tijdje weer (met verlies) verkocht. Ik heb gehad: een Alfa 1600 Junior Bertone (had ik nooit weg moeten doen – gekocht van Tappel uit Assen; perfecte auto), een Alfetta sedan (speciaal uit Italië laten overkomen, maar hij kwam midden in de winter terwijl het 10 graden vroor, werd bij mij voor de zaak van de vrachtwagen geladen en wilde met geen mogelijkheid starten; ik vond het toen een miskoop), een Alfetta GTV (ook perfect), en nog een Giulietta sedan, een hele slechte waar ik mee naar Portugal reed, maar het ding had waarschijnlijk een aanrijding gehad of zo, was in ieder geval flink krom en helemaal uit balans. Als je in een lange bocht, bijvoorbeeld op autowegen door Baskenland, remde ging hij schommelen over de denkbeeldige as tussen het linkerachter- en het rechtervoorwiel. Vreselijk, en nog gevaarlijk ook.
 
Nooit een Berlina gehad
 
Waar ik met al die verhalen over Alfa Romeo naartoe wil (O ja, mijn laatste Alfa was een 166 2.5 V6; de enige die ik weg heb gedaan omdat de  motor stuk ging), is dat ik nooit een Alfa Berlina heb gehad. En dat is jammer. Als ik het prachtige boek doorblader dat Patrick Dasse heeft samengesteld over de Berlina word ik hebzuchtig. Ik herinner me een Italiaanse film waarin deze auto een rol speelde. De vrouwelijke hoofdrolspeelster reed in een Berlina. Heel sjiek. Ik kom er met geen mogelijkheid meer op hoe die film heette.
Ik herinner me ook een zakelijke kennis die me ergens in de jaren 80 vertelde dat hij begin jaren 70 een Berlina had. ‘De slechtste auto die ik ooit gehad heb.’ Hm, ik geloofde hem toen, maar nu niet meer. Nu denk ik: als ik er ooit nog eentje tegenkom die een beetje betaalbaar is, koop ik hem. Maar was is betaalbaar? Vroeger kocht je zo’n auto voor duizend gulden. Nu kost een mooie minsten 15.000 euro.
Maar moet je je eens voorstellen, dat je zo’n mooie klassieke sedan in de garage hebt staan die je gewoon mee kunt pakken wanneer je wilt. Een auto met uitstraling. Met die Alfa Nord motor van 1750 of 2000 cc, lichtmetaal, bovenliggende nokkenassen, achterwielaandrijving, een fraai houten dashboard met klassieke metertjes in een lichtgrijze achtergrond (zoals mijn Giulietta Spider), een houten stuur en een versnellingspook die uit de middenconsole naar voren komt, en schakelt als boter. Om van te watertanden.
 

Ik weet niet meer hoe ik het werk van Herman Stevens heb leren kennen. Waarschijnlijk omdat ik allergisch ben voor bestsellers en dus ontvankelijk voor signalen van en over de minder bekende goden. Ooit las ik zijn roman Gloriejaren, die ik erg goed vond. En ik kreeg zijn essay over de satirische romans van W.F. Hermans, Het sterke geslacht, gepubliceerd in De Gids in 2011, onder ogen. Een man die Uit talloos veel miljoenen, dat bij verschijnen in 1981 werd weggezet als Hermans zwakste boek, samengesteld uit restmateriaal van Onder professoren, die ook al niet zo geweldig werd ontvangen, wist te duiden als, in tegenstelling tot wat de critici die elkaar allemaal napraatten meenden, een strak gecomponeerde roman, een late én grote Hermans, kon bij mij niet meer kapot.
 
Daarom was ik dan ook aangenaam verrast te vernemen (hoe weet ik niet meer, waarschijnlijk via de social media, want veel publiciteit heeft Chateau Désir tot nu toe nog niet gehad), dat Herman Stevens een nieuwe roman had geschreven. Chateau Désir is geen dikke pil maar een boek dat aangenaam wegleest. Wat niet denigrerend beschouwd moet worden. Een roman hoort namelijk aangenaam weg te lezen. Zoals John Braine ergens zegt in Writing a novel (1974): een roman moet amusement bieden, mensen moeten hem voor hun plezier lezen. Misschien is dit wel het belangrijkste criterium voor een goede roman.

Dat betekent wat mij betreft niet dat je een roman moet lezen voor het verhaaltje (hoewel schrijven natuurlijk altijd storytelling blijft). Want zo belangrijk is dat verhaal bij Herman Stevens nou ook weer niet. De titel verwijst naar de wijnboerderij die de vader van de twee hoofdpersonages (het is niet helemaal duidelijk wie nou het echte hoofdpersonage is), Hugo en Emma, een broer en zus, ooit begon in het oosten des lands. Een behoorlijke mislukking waar de vader overigens veel plezier aan beleefde. Waarom de kinderen er dan zo schamper over doen is me niet helemaal duidelijk maar alla. Désir is verlangen en Emma en Hugo verlangen naar een veilige plek in het leven. Allebei zijn ze bezig hun levensweg te kiezen. Hugo kan maar moeilijk een vrouw vinden, maar tenslotte lukt hem dat toch nog, en Emma heeft moeite met mannen, met hen wordt het dan ook helemaal niks.

Herman Stevens moet je lezen vanwege de stijl, zijn manier van schrijven. Hij raakt aan dingen zonder ze daadwerkelijk te benoemen. Moeilijk om de vinger te leggen op de truc die hij toepast. Misschien is het ook wel geen foefje maar gewoon zijn manier van zaken onder woorden brengen.
​Je kunt Herman Stevens best zien als een writer’s writer (voor zover dat begrip tegenwoordig nog gebruikt mag worden). Schrijvers lezen hem of zouden hem moeten lezen, om op de een of andere manier wat van hem te leren. Van zijn schrijfstijl.

Terug naar de opvatting van John Braine dat een roman moet entertainen. Het plezier dat je beleeft aan een roman zit ‘m ook in de stijl waarin het boek is geschreven.
 Maar je zou Herman Stevens tekort doen door te stellen dat zijn romans goed geschreven boeken zijn die inhoudelijk niet veel voorstellen. Hoewel Stevens (1955) niet meer de jongste is, weet hij de vinger te leggen op zeer actuele thema’s.

Chateau Désir is een soort psychologische roman. We volgen de zielenroerselen en gedachtenspinsels van broer en zus Hugo en Emma. Het boek gaat over liefdesverhoudingen, maar daartussendoor ook over huizen, wonen, financiële crises, geld verdienen, zwart geld, beleggers in vastgoed, witteboordencriminaliteit en noem maar op. Herman Stevens laat zien hoe het leven in elkaar zit en hoe de huidige maatschappij verziekt is door laten we maar zeggen corruptie, vooral ook in de politiek (burgemeesters die zich laten omkopen) en financiële malversaties. Op pagina 29  lezen we: ‘Luister maar waar mensen met elkaar over praten,’ zei hij. ‘(…) De wereld is materialistisch geworden.’ 

Stevens is af en toe een beetje snobistisch of moet ik zeggen dat hij de intellectueel uithangt? (Maar ik mag dat wel.) Zo heeft hij het op pagina 38 over Da Vinci’s man van Vitrius. Ik moest het opzoeken en kwam uit bij de bekende cirkel met vierkant erin, met die naakte man met gespreide armen en benen. Geen idee dat dat de man van Vitrius was.
Stevens schijnt Groningse voorouders te hebben en hij laat zijn heldin Emma dan ook in Groningen studeren. ‘Ze moest niet alleen het onderwijs uit, ze moest ook meteen maar uit Groningen vertrekken. In Groningen leefde iedereen als in een vakantiekamp. Het was de stad waar je naartoe ging als je het volwassen leven nog even wilde uitstellen. Sommigen stelden het hun hele leven uit.’ (pagina 26).

We leven bij de gratie van verlangen, lijkt Stevens te willen zeggen. Het eeuwig naar iets blijven verlangen, wat niet echt te verwerkelijken valt, houdt ons in leven. Zie de vader die zijn wijnboerderij trouw blijft, hoe weinig hij hem ook brengt, Hugo die zijn huis verbouwt om eindelijk een soort gezinsleven te gaan leiden met zijn geliefde en Emma die de relatie die ze hoopte te verwezenlijken in ieder geval tijdelijk in rook ziet opgaan. Maar het verlangen blijft.
Maar bovenal is Chateau Désir een stijlvol geschreven roman waar je op alle niveaus (verhaal, schrijfstijl en ideeën) van kunt genieten.
 
Chateau Désir, Herman Stevens, softcover, 224 pagina’s, Prometheus, € 22,50
 

Twintig jaar geleden had ik geen idee wie Lawrence of Arabia precies was. Waarschijnlijk had ik wel eens van hem gehoord en flarden van de gelijknamige film gezien maar over de persoon T.E. Lawrence en de geschiedenis van het Midden-Oosten wist ik zo goed als niets. Totdat ik in 1999 in Aqaba terechtkwam, als autojournalist bij de persintroductie van de Peugeot 607. In 1917 vond daar de strijd om Aqaba plaats waarbij de Arabieren onder leiding van sjeik Auda Ibu Tayi, geadviseerd door T.E. Lawrence, de Turken versloegen. In Aqaba begon de victorie en werd het einde van het Ottomaanse rijk ingeluid. In Aqaba pikte ik een boek op over Lawrence of Arabia en raakte gefascineerd door deze figuur.
 
Ik was destijds net aan mijn roman Tolvlucht begonnen, die grofweg in de periode van de eerste wereldoorlog tot aan de tweede wereldoorlog speelt. De hoofdfiguur is een piloot die van alles meemaakt en voor de Engelsen in de eerste wereldoorlog vliegt en deelneemt aan de luchtstrijd in Noord-Frankrijk. Toen ik ontdekte dat er ook in het Midden-Oosten luchtgevechten geleverd werden, besloot ik mijn held daar ook naartoe te sturen.
Om dat boek te kunnen schrijven, in een tijd dat internet nog lang niet zo ontwikkeld was als nu, las ik enkele meters boeken over de eerste decennia van de twintigste eeuw. Over beeldende kunst in die tijd, vliegtuigen van Fokker en Koolhoven, auto’s, politiek, de eerste wereldoorlog en hoe het zo ver kon komen, over Zeppelins, over het Midden-Oosten, the Arab Bureau en Shepheard’s Hotel in Caïro, over Sykes en Picot en de verdeling van het Midden-Oosten tussen de Fransen en Britten, en natuurlijk over T.E. Lawrence.

Lawrence bleek een boek geschreven te hebben, Seven Pillars of Wisdom, toentertijd nog niet in het Nederlands verkrijgbaar. Er waren biografieën over hem. Ik las over zijn heldendaden in de Hejaz, grofweg het gebied dat nu Saoedi-Arabië heet, de eindeloze hitte, de ontberingen in de strijd tegen de Turken (het Ottomaanse rijk heerste al vier eeuwen over de Arabieren in het Midden-Oosten, maar had de kant van de Duitsers gekozen en moest verslagen worden, wat ook gelukte waarna de Turken hun hegemonie in het gebied voorgoed kwijt waren), zijn vermoedelijke homoseksualiteit (in die oude boeken werd dat slechts zijdelings aangetikt), over de manier waarop hij na de eerste wereldoorlog als eenvoudig soldaat in dienst ging in het Engelse leger in India, over hoe hij aan zijn einde kwam door een ongeluk met zijn Brough Superior, de Rolls Royce onder de motorfietsen van die tijd.
 
Je hebt het al door, ik weet veel over de eerste wereldoorlog en over het ontstaan van het huidige Midden-Oosten. De hele regio is min of meer in- of opgedeeld door de Britten en de Fransen die de staten Irak, Syrië, Jordanië, Libanon en Saoedi-Arabië creëerden. (Die laatste is overigens nog een verhaal apart maar dit terzijde). 
Na het verschijnen van Tolvlucht had ik het eerst wel even gehad met Lawrence of Arabia en alles wat eromheen hangt. Eigenlijk ben ik de naam Lawrence of Arabia de laatste jaren ook weinig tegengekomen. Tot ik tot mijn verbazing bij toeval zag dat in de Stadsschouwburg het toneelstuk Lawrence of Arabia speelde. Mijn interesse was meteen gewekt. Blijkt het een stuk te zijn dat inhaakt op de wereldberoemde film Lawrence of Arabia. Die film heb ik wel eens gezien – zelfs de dvd thuis liggen – maar hij duurt erg lang en ik vond er niet veel aan. Te romantisch allemaal. Een verwrongen beeld van de werkelijke gebeurtenissen biedend. Dat vonden de makers van het toneelstuk dat op het ogenblik in de Nederlandse schouwburgen te zien is ook.
 
Marjolijn van Heemstra en Sadettin Kirmiziyüz maakten (zoals ze zelf zeggen) een voorstelling over de invloed van het verleden op het heden, over de verwevenheid van alles en iedereen. En over de vraag wat jij en ik te maken hebben met een oude oorlog hier ver vandaan. Ze vertellen het verhaal van het Europees kolonialisme in het Midden-Oosten en beslissingen van toen die de kiem legden voor grote conflicten waarmee we vandaag de dag te maken hebben. Samen met drie jonge acteurs gaan Van Heemstra en Krimiziyüz op zoek naar de belangrijkste scènes die zouden moeten worden toegevoegd om de film Lawrence of Arabia volledig te maken. Daarbij zij opgemerkt dat die film uit 1962 stamt, een tijd waarin anders aangekeken werd tegen het Midden-Oosten en haar geschiedenis dan tegenwoordig. Wat de makers van het stuk doen is prijzenswaardig – en bijzonder, want wie komt er nu op het idee om aan de hand van die oude film zijn ideeën over het huidige Midden-Oosten met alle problematiek en oorlogen van dien gestalte te geven. Marjolijn van Heemstra die het stuk schreef brengt de huidige tijd in beeld door vrouwen, kamelen, homoseksualiteit en oliebronnen op te voeren. Ze doet dat in zevenentwintig scènes, die met bordjes worden aangegeven. Steeds een nieuw bordje als er een nieuwe scène begint. In een eenvoudig decor van bordkarton. De spelers tooien zich in geïmproviseerde gewaden. Genoeg om de richting aan te geven waarin je als toeschouwer moet denken.
 ​