Tekst en foto’s Gerrit Brand 

​Paul Gellings verzamelde meer dan een halve eeuw poëzie in zijn nieuwe gedichtenbundel, De oerknal was een festival. In zijn huis in Zwolle spreekt hij over de genade van het gedicht, Patrick Modiano met een hondje op straat, de techniek van Paul Auster, de naoorlogse stilte en de hardnekkigheid van de literatuur. ‘Mijn leven is literatuur.’


Paul Gellings woont aan een lommerrijk plein in Zwolle, in een ruim huis uit de jaren dertig. Boven, op de verdieping waar hij werkt, heeft hij zijn eigen domein. Daar kan hij zich terugtrekken en schrijven zolang hij wil. ‘Ik ben hier volledig autonoom,’ zegt hij met zichtbaar genoegen. Dan voegt hij eraan toe: ‘Ik heb hier zelfs een badkamer.’
Dat laatste lijkt hem niet onbelangrijk. Het ideaal van de schrijver: een verdieping waarvan hij in beginsel niet meer af hoeft.

We spreken elkaar bij het verschijnen van De oerknal was een festival. Gedichten 1972 tot 2026, een verzameling van meer dan een halve eeuw poëzie. De titel heeft iets lichtvoetigs en iets kosmisch. Gellings leest graag over het heelal; Stephen Hawking behoort tot zijn lectuur. Het boek is omvangrijk geworden. Eerst was er bij uitgeverij Passage het idee om ongepubliceerd werk bijeen te brengen, want er was veel blijven liggen. Daarna ontstond de gedachte het grondiger aan te pakken. Als er dan toch een dik boek kwam, waarom niet alles verzamelen? Alle bundels, verspreid werk, ongepubliceerde gedichten. Meer dan vijftig jaar.
Het boek werd ingeleverd. Daarna schreef Gellings toch weer nieuwe gedichten. ‘Drie.’ Hij glimlacht, alsof de poëzie nog even wilde laten weten wie hier de baas is.
Een verzameld werk van een levende dichter bevat altijd een paradox. Het boek presenteert een voltooid geheel, terwijl de schrijver nog leeft. Het suggereert retrospectief, afronding, misschien zelfs canonisering. Maar Gellings werkt door. De nieuwe gedichten zijn geen voetnoot bij de verzameling; ze weerspreken het idee dat een oeuvre ooit werkelijk kan worden afgesloten.

Verschil poëzie en proza
‘Als er iets is wat je niet moet doen met poëzie, is het forceren.’
Een roman kan op arbeid drijven. Je gaat zitten, keert terug naar een scène, verplaatst een personage, herschrijft een hoofdstuk. Maar een gedicht laat zich minder gemakkelijk bevelen. ‘Poëzie kun je niet altijd schrijven. Jean Pierre Rawie noemt het een kwestie van genade. Het overvalt je. Je hebt een regel en dan denk je: daar hoort een gedicht bij. Of een beeld. Bij mij zijn het meestal beelden,’ zegt Gellings.

Aan wat voor beeld moet ik denken?
‘De diepte van een regenplas,’ antwoordt hij bedachtzaam. ‘Even is er alleen die regenplas. Niet zomaar een plas, maar de diepte ervan. Alsof in het meest alledaagse oppervlak een doorgang zit naar iets anders. Je moet gedichten lezen zoals je schilderijen bekijkt.’ Hij noemt de waterlelies van Monet, het straatje van Vermeer, of gezicht op Delft. ‘Een schilderij hoeft niet eerst te worden omgezet in een redenering voordat het iets met de toeschouwer doet. Het beeld kan aan de uitleg voorafgaan.’ Paul Gellings denkt even na. ‘Ik hou ervan om met woorden te schilderen.’
Misschien is dat niet alleen een poëtica, maar ook een echo van een vroegere ambitie. Gellings schreef al op de lagere school, maar hij tekende eveneens en dacht aan een toekomst in de beeldende kunst. Zijn eerste verhalen, als schoolkind, waren enigszins schatplichtig aan Paulus de Boskabouter. Later ontstonden andere werelden. ‘Ik bedacht een oorlog tussen vetkuiven op brommers. De inzet was de Trojaanse oorlog. De Trojaanse oorlog met nozems. Ik was dol op het nozemgebeuren. Vetkuiven, brommers. Dat was ’63, ’64.’
Het is een mooi beeld van culturele overdracht: Homerus, gefilterd door een jongen in het Nederland van de vroege jaren zestig, keert terug als strijd tussen brommende vetkuiven. De klassieke wereld en de straatcultuur van dat moment schuiven over elkaar heen. Ook dat is literatuur: de werkelijkheid verdubbelen.

Tekenen of schrijven
Een tekenleraar temperde intussen zijn verwachtingen van een schildersloopbaan. Katten, paarden, anatomie, het lag hem niet. Bij het vak Nederlands ontdekte hij de poëzie. Hij schreef gedichten die in de schoolkrant werden gepubliceerd. ‘Ik dacht toen nog dat schrijven makkelijker was dan schilderen.’ Hij lacht om de vergissing. ‘Ik heb er lang over gedaan om me te bekwamen in het schrijversvak.’

Schrijversvak
Dat woord, vak, is belangrijk. Gellings spreekt over inspiratie, beelden, mystiek en genade, maar nooit alsof een gedicht rechtstreeks vanuit een hogere sfeer op papier neerdaalt. Schrijven is ook techniek. Kijken hoe een ander het doet. Een constructie bestuderen. Een roman opnieuw lezen om te begrijpen waarom hij werkt. Misschien is dat de leraar in hem, misschien de literatuurwetenschapper, misschien eenvoudigweg de schrijver die na meer dan een halve eeuw nog altijd nieuwsgierig is naar zijn gereedschap.
‘Je kunt zeggen dat je een masterclass hebt gelopen bij Modiano en Paul Auster door ze te lezen,’ zegt Gellings, die duidelijk een fan is van Paul Auster. Hij vertelt onlangs het laatste deel van Paul Austers New York Trilogy herlezen te hebben en bewondert de vanzelfsprekendheid waarmee het geconstrueerde als werkelijk kan verschijnen. ‘Paul Auster is een magiër. Hoe hij in het verhaal een raamvertelling inbouwt die volkomen geloofwaardig is, waarbij je vergeet dat het totaal uit de duim gezogen is. Dat is een masterclass. Dan denk ik: hoe deed hij dat ook alweer?’
Het is een veelzeggende formulering. Niet: wat bedoelde Auster? Niet: welke filosofie ligt eraan ten grondslag? Maar: hoe deed hij dat? Voor Gellings is literatuur ook bouwkunst.
 
Jeugdjaren, studie Frans en werk als docent
Paul Gellings werd in 1953 in Amsterdam geboren en bracht een belangrijk deel van zijn jeugd door bij zijn grootouders in Rotterdam. Later waren er Enschede, Groningen, Parijs en Zwolle. Plaatsen zijn in zijn werk zelden alleen decors. Een straat is een geheugen. Een stad bestaat uit verschillende tijden die over elkaar heen liggen. Titels als Zuidelijke Wandelweg en Terug naar de Stichtstraat verraden al een schrijver voor wie topografie en herinnering niet van elkaar te scheiden zijn.
Gellings studeerde Frans in Groningen. Vanaf 1978 werkte hij aan de Rijksuniversiteit Groningen, bij de vakgroep Frans, waar hij zich bezighield met taalverwerving. ‘Het was een andere universitaire wereld dan de huidige,’ zegt hij. ‘Er waren veel studenten.’ Later ging volgens hem de kaasschaaf over het taalonderwijs. Na enkele jaren werd zijn functie wegbezuinigd.
Hij gaf daarna les op een middelbare school en aan de lerarenopleiding en kwam uiteindelijk in Zwolle terecht. Een tijdlang reed hij vanuit Groningen heen en weer naar Zwolle. Toen er een vaste aanstelling kwam, verhuisde hij.
In 1991 leerde hij zijn vrouw Erna kennen. Ze kregen twee dochters; inmiddels zijn er ook twee kleinkinderen. ‘Daarnaast is mijn leven literatuur,’ zegt hij ergens in het gesprek. Het klinkt niet als een zorgvuldig voorbereid motto. Eerder alsof hij het eenvoudigste feit van zijn biografie vaststelt.
​
Céline en Modiano
Frans was voor Gellings nooit alleen een schoolvak. Hij studeerde af op Louis-Ferdinand Céline en op de identiteitsproblematiek in de romans van Patrick Modiano. In 1999 promoveerde hij op een studie naar poëzie en mythe in Modiano’s werk. Hij vertaalde werk van Rutger Kopland in het Frans en stelde drie bloemlezingen samen die bij Gallimard verschenen. Voor die Franse uitgever schrijft hij ook nog steeds leesrapporten over Nederlandstalige literatuur.
Patrick Modiano, van wie nog niet lang geleden La Danseuse verscheen, een roman die door Paul Gellings in het Nederlands werd vertaald, ontmoette hij twee keer. Eenmaal op straat. ‘Toen hij zijn hondje uitliet.’ Het is moeilijk een ontmoeting te bedenken die beter bij Modiano past. De schrijver van verdwenen adressen, half herinnerde straten, hotels, telefoonnummers en mensen die uit het verleden opduiken, verschijnt op straat met een hond aan de lijn. Paul Gellings trok de stoute schoenen aan en sprak de fameuze Franse romancier aan. ‘Hij bleek mijn proefschrift over hem te kennen. En vond het zelfs goed.’ Gellings zegt het zonder opsmuk. Later, in 2007, stuurde Modiano hem een boek, met een opdracht.

Punt in de tijd
Gellings spreekt over het belang van ‘een punt in de tijd’. Een roman moet zichtbare ruimte oproepen. ‘Tastbaar, herkenbaar.’ De lezer moet ergens kunnen staan. Plaats en tijd moeten worden opgeroepen, maar niet alles is relevant. Een roman is geen inventaris. De schrijver selecteert.
Ook in proza houdt Gellings van dichterlijke beelden. ‘Ik schep er behagen in om die op te roepen.’ Maar onmiddellijk volgt de waarschuwing. ‘Het moet geen mooischrijverij worden. Niet te bloemrijk.’

Romanopvattingen
Hij verwijst naar de strenge romanopvatting van W.F. Hermans: niets mag zonder functie gebeuren. ‘Geen mus mag van het dak vallen zonder dat het een functie heeft.’ Toch vindt Gellings dat die strengheid later ‘verkruimeld’ is bij Hermans.
Ook Mulisch, een favoriete schrijver van hem, formuleerde niet altijd even strak. Gellings las onlangs ouder werk van Mulisch en stuitte op een formulering waarin iemand ‘sidderend en geschrokken’ verder liep. ‘Dat is dubbelop.’ Tegelijk verdedigt hij Mulisch tegen het gemak waarmee die tegenwoordig soms wordt afgedaan. ‘Mulisch heeft het er soms zelf ook wel naar gemaakt,’ zegt hij. ‘De nadrukkelijke zelfpresentatie, het publieke schrijverschap, de pose van de grote auteur: het riep weerstand op. Maar er komt ook veel jaloezie bij.’
Gellings behoort tot een generatie voor wie Wolkers, Reve en Mulisch geen namen uit een literatuurgeschiedenis waren, maar levende aanwezigheid. Je kon tegen hen zijn, maar je moest je tot hen verhouden. Soms leest hij iets en denkt hij aan Wolkers: hoe deed die dat ook alweer? Literatuur als overdracht van technieken.

Dichter
Zijn officiële doorbraak als dichter kwam rond 1990 bij De Arbeiderspers. Theo Sontrop was er directeur. Gellings had werk van Rutger Kopland in het Frans vertaald. Via Maatstaf, het literaire tijdschrift rond De Arbeiderspers, kwam zijn eigen poëzie in beeld. Sontrop wilde gedichten opnemen. Daarna wilde hij een bundel.
Zo verscheen Het oog van de egel, later genomineerd voor de C. Buddingh-prijs. Er volgden onder meer De val van verf en roest, Antiek fluweel, De stem van de herfst en Café Egidius. Nu zijn die bundels samengebracht in De oerknal was een festival.
Gellings heeft momenten gekend waarop het schrijven stokte. ‘Ik heb wel writer’s blocks gehad. Het leven zat me soms dwars. Je hebt pieken en dalen.’ De laatste jaren is daarvan weinig te merken. ‘Het gulpt eruit.’
Na zijn werkzame leven als docent heeft het schrijversbestaan een andere vorm gekregen. Tijd hoeft niet meer tussen lessen, correctiewerk en verplichtingen te worden bevochten. Maar de vrijheid kent één beperking: poëzie laat zich niet bevelen.
‘Ieder gedicht,’ zegt hij, ‘moet zijn eigen vorm vinden.’ Gellings kan, om Jean Pierre Rawie aan te halen, ‘keurige sonnetten’ schrijven. ‘Maar het ene gedicht vraagt om een sonnet, het andere om vrije verzen. Muzikaliteit vind ik erg belangrijk. Het moet vloeien.’
Een gedicht hoeft volgens hem niet volledig begrijpelijk te zijn. ‘Als het maar toegankelijk is.’ Dat onderscheid is essentieel. Begrijpelijkheid veronderstelt dat een gedicht kan worden teruggebracht tot een mededeling. Toegankelijkheid betekent dat de lezer naar binnen kan zonder dat alles zich onmiddellijk laat verklaren. Gellings noemt de Zweedse dichter Tomas Tranströmer. ‘Tranströmer is cryptisch, maar wel toegankelijk.’
Hij behoort tot zijn grote voorbeelden. Verder noemt hij Rutger Kopland, Rimbaud, Verlaine, Baudelaire en Gérard de Nerval. Zijn eigen poëzie heeft, zegt hij, romantische en mystieke trekken. ‘Andere werelden die wel in verband staan met de bestaande werkelijkheid.’ Dan stelt hij de vraag die misschien onder veel literatuur verborgen ligt: ‘Is die werkelijkheid zo leuk?’
Het buiten de werkelijkheid treden is bij Gellings geen vrijblijvende fantasie. Eerder een vergroting van wat werkelijk kan zijn. Een plas krijgt diepte. Tijd wordt poreus. Een straat bewaart vroegere levens. Een stad bestaat uit zichtbare gebouwen en verdwenen bewoners.

Schrijvers
Wanneer ik hem vraag naar schrijvers die hij bewondert, ontstaat gaandeweg een intellectuele autobiografie. Anna Blaman staat hoog. ‘De Nederlandse evenknie van Sartre en Simone de Beauvoir.’ Hij bewondert de manier waarop Blaman zoekende mensen beschrijft, en de liefde tussen vrouwen. Haar verteltrant. Maar ook de atmosfeer. ‘Die stille naoorlogse jaren.’
Gellings heeft er, zegt hij, nog een staartje van meegemaakt. Het is een interessante formulering. De naoorlogse periode wordt vaak verteld als wederopbouw, verzuiling en vervolgens bevrijding: de jaren zestig, ontkerkelijking, seksualiteit, provo, democratisering. Maar tussen oorlog en bevrijding lag ook een psychologisch klimaat van stilte. Mensen droegen geschiedenissen mee waarover niet werd gesproken. De steden waren herbouwd, de levens niet noodzakelijk.
Daarna noemt hij Marguerite Duras. ‘Een mooie, gedurfde manier van schrijven. Een bladzijde van Duras herken je meteen als een bladzijde van Duras.’ Hij noemt haar pijn, haar drankzucht. Maar vooral die onmiddellijk herkenbare stem.
Paul Auster komt natuurlijk weer ter sprake. ‘De magiër van de constructie,’ zegt Gellings. Patrick Modiano uiteraard. En Robert Welagen, die volgens hem veel meer aandacht verdient. ‘Die zou meer dan Peter Buwalda een hype verdienen.’ Hij zegt het zonder aarzeling. Welagen is volgens hem een schrijver voor de fijnproever. Gellings herkent bij hem iets van het dromerige van Modiano en heeft Raam, sleutel ooit bij Gallimard onder de aandacht gebracht.
En dan Rob van Essen. Gellings was onder de indruk van Hier kom ik nog op terug. ‘Sommige schilders spelen een knap spel met licht. Rob van Essen doet dat met tijd.’ Hij bewondert hoe Van Essen een tijdmachine introduceert zonder de gebruikelijke toeters en bellen van de sciencefiction. Mensen krijgen de mogelijkheid iets uit het verleden te herstellen. Een ingenieus boek, vindt hij, met een prettige stijl. ‘Niet bloemrijk, maar het roept wel genoeg op.’

Autobiografisch
Opnieuw dat criterium: genoeg oproepen. Niet te veel. Niet te weinig. Juist bij een schrijver die zo sterk door herinnering wordt aangetrokken, dringt zich de vraag op waar het autobiografische eindigt en de roman begint. Gellings is terughoudend. Het gesprek komt op Adriaan van Dis en een roman waarin diens verhouding met Ellen Jens, de vrouw van Wim T. Schippers, literair materiaal werd. Gellings heeft Van Dis en Jens in een bepaalde periode gekend.
‘Ik zou het zelf niet gepubliceerd hebben,’ zegt hij over Alles voor de reis. Een roman over liefde en leugens, het boek van Adriaan van Dis. Hij veroordeelt het niet. ‘Ik keur het niet af.’ Maar voor zichzelf trekt hij een grens. Hij noemt ook Tonio, de roman waarin A.F.Th. van der Heijden schreef over de dood van zijn zoon. ‘Als ik een kind zou verliezen, zou ik geen Tonio schrijven. Te persoonlijk.’
Die uitspraak raakt aan een fundamentele spanning in de hedendaagse literatuur. Het niemandsland tussen roman, autobiografie, memoir en autofictie is steeds smaller geworden. Het persoonlijke geldt als waarheidsbewijs. Ervaring verleent autoriteit. Tegelijk wordt het leven van anderen onvermijdelijk mee gepubliceerd. Ouders, geliefden, kinderen en vrienden verschijnen in boeken waarvoor zij niet altijd hebben gekozen.
Gellings’ terughoudendheid is niet puriteins. Hij gebruikt vanzelfsprekend eigen ervaringen. Hij werkt momenteel aan een roman over een symbiotische vriendschap die zich uitstrekt van 1966 tot 1982. ‘Daar komen veel lulligheden in voor.’ En toch: ‘Ik kom niet met sleutelromans over heel intieme zaken. De schrijver bezit zijn eigen herinneringen, maar daarmee nog niet automatisch het leven van iedereen die erin voorkomt.’
Daarnaast werkt Gellings aan een roman over de mogelijkheid van reïncarnatie. Die wil hij binnenkort bespreken met een vriend die er ‘allerlei bezwaren’ tegen heeft. De formulering is typisch voor hem: zelfs een roman over reïncarnatie moet blijkbaar langs een kritische lezer.

Toekomst literatuur
Over de toekomst van de literatuur maakt hij zich intussen weinig zorgen. Is de roman dood? ‘Ach, dat zegt men al zeventig jaar.’ Reve had het er volgens hem begin jaren zestig al over. ‘De roman sterft kennelijk al langer dan de meeste romanschrijvers leven. Literatuur zal altijd wel blijven bestaan. Met wisselende omvang van het publiek.’
Ook kunstmatige intelligentie (AI) boezemt hem weinig angst in. Hij heeft ermee geëxperimenteerd bij vertaalwerk. ‘Het lijkt nergens op wat eruit komt.’ Hij sluit het gebruik niet uit. AI kan een hulpmiddel zijn. ‘Zolang het maar jouw instrument blijft.’
Dat voorbehoud is cruciaal. De vraag is niet of een machine grammaticale zinnen kan produceren. De vraag is welke verhouding een schrijver tot taal onderhoudt. Voor Gellings is taal niet alleen overdracht van informatie. Een zin draagt ritme, herinnering, traditie, echo’s van andere zinnen. Een schrijver heeft een geschiedenis van lezen.
Daarom noemt hij Ray Bradbury’s Fahrenheit 451. In die roman zijn boeken verboden en worden ze verbrand. Een kleine groep mensen bewaart de literatuur door boeken uit het hoofd te leren. ‘Iedereen heeft een boek uit zijn hoofd geleerd. Daar loopt dan Het proces van Kafka.’
Het beeld fascineert hem. De mens als drager van tekst. Niet iemand die een boek bezit, maar iemand die een boek is geworden. ‘Literatuur blijft altijd.’
Gellings herinnert zich een tijd waarin kunst en literatuur sterker een subcultuur vormden. ‘Het was links om bepaalde dingen te lezen.’ Hermans plaatst hij daar moeilijk in. ‘Een reactionaire anarchist.’ Misschien is dat inderdaad een betere typering dan de meeste ideologische classificaties. Hermans wantrouwde vrijwel iedereen die beweerde de wereld te kunnen verbeteren, maar vertrouwde de bestaande wereld evenmin.

Houellebecq
Het gesprek komt op Houellebecq en De kaart en het gebied, op Michelin-kaarten die tot kunst worden verheven, op mensen aan het werk, op limousines met Japanse verzamelaars. Gellings geniet van de satire op kunst als belegging. Hier raken twee werelden elkaar die in zijn leven voortdurend naast elkaar hebben bestaan: kunst als noodzaak en kunst als systeem. Het gedicht dat zich aandient als genade, en de literaire wereld met haar uitgevers, prijzen, reputaties en modes.
Boven in het huis ligt de werkruimte. Daar schrijft Gellings verder. De roman over reïncarnatie. De roman over vriendschap. De gedichten die ontstaan zijn nadat De oerknal was een festival al was verschenen. Misschien is dat het probleem met ieder verzameld werk: het boek probeert een vorm te geven aan iets wat zich tegen voltooiing verzet. Een oeuvre lijkt achteraf coherent omdat het tussen twee kaften wordt geplaatst. Maar voor de schrijver zelf bestaat het uit afzonderlijke ochtenden, mislukkingen, ingevingen, stiltes en terugkeer. Een baan aan de universiteit die verdwijnt. Een school in Zwolle. Een Franse schrijver met een hondje op straat. Een uitgever die een bundel wil. Een roman die op een longlist belandt. Een vriend die bezwaren heeft tegen een nieuw manuscript.
​
Beelden
En beelden. Steeds weer beelden. Gellings zegt dat je een gedicht moet lezen zoals je naar een schilderij kijkt. Monet. Vermeer. De waterlelies. Het Straatje. Gezicht op Delft. Misschien is dat ook een antwoord op de vraag waarom literatuur zich niet gemakkelijk laat vervangen. Niet omdat een machine nooit een metafoor zou kunnen produceren. Niet omdat kunstmatige intelligentie geen sonnet kan schrijven. Maar omdat literatuur zich afspeelt in de historische relatie tussen een bewustzijn, een lichaam, een geheugen en een wereld die voortdurend verdwijnt. De schrijver ziet een regenplas. Een ander loopt eraan voorbij. Gellings ziet de diepte. Daar begint het gedicht.

Essay, Gerrit Brand
Dit essay werd geplaatst op de literaire website Tzum en in het juninummer van de Boekenkrant.

Veel mensen vinden dat literatuur boven de politiek zou moeten staan. Alsof de roman een neutrale ruimte is, los van de wereld, waar schoonheid, stijl en verbeelding belangrijker zijn dan maatschappelijke betrokkenheid. Tegelijkertijd verwachten we van schrijvers juist vaak dat zij zich uitspreken wanneer de wereld in brand staat. Zeker in een tijd van oorlogen, polarisatie en permanente media-ophef lijkt zwijgen haast verdacht geworden.
​
Moet een schrijver zich met politiek bemoeien?
Die vraag hield mij bezig tijdens het schrijven van mijn roman Naar Beiroet. Het was de eerste keer dat een boek van mij nadrukkelijk een politieke dimensie kreeg. Niet omdat ik een politieke roman wilde schrijven, maar omdat de werkelijkheid zich opdrong. De aanval van Hamas op 7 oktober 2023, de vernietiging van Gaza, de reacties in Europa en het groeiende gevoel van morele verwarring maakten afstandelijkheid bijna onmogelijk.

Geen pamflet
Toch wilde ik geen pamflet schrijven. Literatuur is immers iets anders dan propaganda. Een roman die alleen wil overtuigen, verliest vaak precies datgene wat literatuur waardevol maakt: nuance, twijfel, gelaagdheid. Literatuur hoeft geen antwoorden te geven, maar moet naar mijn idee juist ruimte scheppen om vragen te stellen.
Volledige neutraliteit is misschien een illusie. George Orwell die we allemaal kennen van zijn dystopie 1984, schreef al dat alle kunst in zekere zin politiek is, omdat iedere schrijver keuzes maakt: wat laat hij zien, wat niet, vanuit welk perspectief kijkt hij naar de wereld? Zelfs de schrijver die beweert apolitiek te zijn, maakt daarmee een politieke keuze.
Dat betekent echter niet dat literatuur partijprogramma’s moet volgen. Zodra een roman uitsluitend een ideologisch doel dient, dreigt zij haar vrijheid kwijt te raken. Vladimir Nabokov verzette zich sterk tegen het idee dat romans in dienst moesten staan van ideologie, moraal of maatschappelijk engagement. Dat zie je vooral terug in zijn colleges en interviews, die ik uiteraard gelezen heb, zoals in Strong Opinions en Lectures on Literature. Daarin benadrukt hij voortdurend dat kunst in de eerste plaats esthetisch moet zijn, niet didactisch of politiek. Een bekende uitspraak van hem is bijvoorbeeld: ‘Literature is not about ideas, it's about words.’
Maar, denk ik dan, waarom mag een roman niet over ideeën gaan? Naar Beiroet is in wezen een ideeënroman. Ik heb het voor de zekerheid maar eens opgezocht en dan zie ik dat een ideeënroman een roman is waarin ideeën, wereldbeelden of filosofische vragen minstens zo belangrijk zijn als het verhaal zelf of als de psychologie van de personages. Ook mijn personages discussiëren vaak over politiek, moraal, religie of kunst en vooral over oorlog. Ook ik gebruik het verhaal om grotere vragen te onderzoeken. Ik probeer de lezer aan het denken te zetten. Wat is macht, oorlog, wie heeft gelijk, waar draait het in wezen om in het leven? Dat soort zaken.  
Margaret Atwood wees erop dat geen enkele auteur verplicht kan worden woordvoerder van een beweging of ideologie te zijn. Zo zegt ze in een interview in The New Yorker letterlijk: ‘I didn't want to become a megaphone for any one particular set of beliefs.’  

Verschillende ideeën en meningen
Toch blijkt in de praktijk dat veel grote schrijvers zich nauwelijks buiten hun tijd konden plaatsen. Jean-Paul Sartre vond dat schrijven zelf al een vorm van handelen was. Albert Camus koos een subtielere positie, die mij trouwens meer bevalt: een schrijver moet midden in zijn tijd staan, maar zich er niet volledig door laten opslokken.
Tijdens het schrijven van Naar Beiroet dacht ik vaak aan filmmaker George Sluizer, van wie ik een box kocht met al zijn films op dvd, omdat ik gelezen had dat hij documentaires gemaakt had over de Palestijnen, in vluchtelingenkampen in Libanon. In totaal maakte hij tussen 1974 en 2010 vier documentaires. Sluizer zei expliciet dat objectiviteit niet bestaat en dat je uiteindelijk partij moet kiezen. Die uitspraak is bij me blijven hangen. Deze uitspraak legt een ongemakkelijke waarheid bloot: absolute objectiviteit bestaat niet.
Harold Pinter, wiens uitstekende biografie door Michael Billington ik onlangs las (overigens na het schrijven van Naar Beiroet) hield zich intensief bezig met politiek. In zijn Nobelprijsrede uit 2005 hekelde hij het buitenlandse beleid van de Verenigde Staten en de manier waarop geweld vaak onder diplomatische taal verborgen wordt. Pinter werd door sommigen bewonderd om zijn moed en door anderen verweten dat hij zijn literaire prestige gebruikte voor politieke doeleinden. Maar juist dat debat toont hoe moeilijk de verhouding tussen kunst en politiek blijft.

Persoonlijk
Voor mij persoonlijk speelt bovendien iets anders mee: ervaring. Ik kom al twintig jaar in Libanon, omdat mijn vrouw daar vandaan komt. Niet als toerist, maar als iemand die families leert kennen, gesprekken met allerlei mensen voert, ze hoort praten over oorlog, bombardementen en andere ellende. Zulke ervaringen veranderen je blik op de wereld. Ze maken het moeilijk om conflicten uitsluitend te bekijken vanuit abstracte geopolitieke analyses of vanuit een westers mediaperspectief.

Literatuur ontstaat uiteindelijk niet alleen uit ideeën, maar vooral uit wat je ziet, hoort en meemaakt.
Mijn eerste roman Tolvlucht laat zien dat de perikelen in het Midden-Oosten me al langer dan sinds 7 oktober aan het hart gaan. Dat boek speelt zich af in het interbellum en behandelt de opkomst van antisemitisme in Europa. De hoofdpersoon redt daarin een Joods meisje uit Duitsland. Toen ik het boek onlangs herlas, merkte ik dat ik destijds al kritisch schreef over het ontstaan van Israël, terwijl ik tegelijkertijd veel mededogen voelde met Joodse slachtoffers van vervolging.
In Naar Beiroet verschuift het perspectief. Daar gaat het niet langer alleen over slachtofferschap, maar ook over macht. Over de vraag wat er gebeurt wanneer historische trauma’s onderdeel worden van nieuwe vormen van geweld. Dat zijn ongemakkelijke vragen, juist omdat zij morele zekerheden aantasten. Misschien is dat uiteindelijk de taak van literatuur: niet het bevestigen van zekerheden, maar het verstoren ervan.
​
Activisme
Een schrijver hoeft daarom niet noodzakelijk activist te zijn. Hij hoeft geen slogans te produceren of politieke oplossingen aan te dragen. Maar hij kan ook niet volledig buiten de wereld staan. Een schrijver kijkt naar de wereld om zich heen. En wie dat serieus doet, kan moeilijk doen alsof het hem niets aangaat.
Bij Virginia Woolf vind je het idee terug dat nadenken en kritisch kijken op zichzelf al een vorm van verzet kunnen zijn. Dat is waarschijnlijk de positie die mij het meest aanspreekt. Een schrijver hoeft niet voortdurend partij te kiezen, maar hij mag zich evenmin verschuilen achter schijnbare neutraliteit wanneer de werkelijkheid daarom vraagt. Literatuur moet vrij blijven, maar vrijheid betekent niet onverschilligheid.
Misschien is dat wel de kracht van literatuur. Dat ze niet meteen hoeft te oordelen, maar je even laat meekijken door de ogen van iemand anders. In een tijd waarin iedereen direct een standpunt moet hebben (denk aan de social media waar ik me, vaak tot mijn eigen ongenoegen, ook ernstig aan bezondig), is dat misschien al bijzonder genoeg, en wie weet ook wel politiek genoeg.
 
Tenslotte: mijn essay werd tot mijn verrassing ook opgemerkt in Duitsland, waar G. Sohn een mooie beschouwing gaf op ichsagmal.com, wat hij o.a. op X publiceerde. Lees hier zijn verhaal

(Tekst Gerrit Brand)

Wanneer ik Tolvlucht (2007) en Naar Beiroet (2025) naast elkaar leg, zie ik zelf het spanningsveld dat mijn ontwikkeling als schrijver zichtbaar maakt. Dat spanningsveld zit niet alleen in stijl of thematiek, maar vooral in mijn morele en politieke positionering ten opzichte van Europa, het jodendom en het Midden-Oosten. Op het eerste gezicht lijken de romans elkaar tegen te spreken, maar juist in die frictie herken ik de kern van mijn literaire project.
Tolvlucht is diep verankerd in de Europese geschiedenis van het interbellum. In die roman kijk ik terug op de Eerste Wereldoorlog en vooruit naar de opkomst van het nationaalsocialisme. Ik plaats mijn hoofdpersoon, piloot Lodewijk Wilde, in een wereld waarin ideologieën verharden, maar morele keuzes nog individueel gemaakt kunnen worden. Ik benoem expliciet nazi-Duitsland en het antisemitisme dat daar wortel schiet. Lodewijk is niet slechts getuige; hij handelt. Het redden van een Joods meisje is geen terloopse scène, maar een moreel ankerpunt in het verhaal.
Belangrijk voor mij in Tolvlucht is ook de ontstaansgeschiedenis van het huidige Midden-Oosten. In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, met het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk en de bemoeienis van Europese machten, zie ik hoe de kiem wordt gelegd voor latere conflicten. Ik neem daar geen pamflettaire positie in, maar probeer historisch bewustzijn te tonen: grenzen, beloften en machtsverhoudingen worden door Europese spelers opgelegd, met gevolgen die generaties overstijgen.

In Naar Beiroet, dat ik minstens 25 jaar later begon te schrijven, verschuift dat perspectief naar een directe confrontatie met het heden. In deze roman keer ik mij uitgesproken tegen Israëlisch staatsgeweld en het zionistische project, maar nadrukkelijk niet tegen joden als volk of religie. Dat onderscheid is voor mij essentieel. Waar ik in Tolvlucht antisemitisme toon als moreel kwaad binnen een Europese context, onderzoek ik in Naar Beiroet hoe historisch slachtofferschap kan omslaan in machtsuitoefening.
De schijnbare tegenstelling tussen beide romans verdwijnt voor mij zodra ik het historische bewustzijn serieus neem. In Tolvlucht beschrijf ik een tijd waarin Joden kwetsbaar zijn; in Naar Beiroet beschrijf ik een wereld waarin machtsverhoudingen zijn verschoven en waarin juist die macht kritisch bevraagd moet worden. 

Waar Tolvlucht historisch begrijpend is, is Naar Beiroet moreel oordelend. Die verschuiving zegt minder over veranderde overtuigingen dan over veranderde tijden, en over mijn weigering om mij als schrijver te verschuilen achter neutraliteit.
 
 Lees meer op de website van Uitgeverij Nobelman:
https://www.nobelman.nl/tolvlucht.html
https://www.nobelman.nl/naar-beiroet

Met zijn imposante oeuvre is Jean Pierre Rawie ongetwijfeld de meest gewaardeerde, levende dichter van ons land. Aangezien Jean Pierre en ik allebei in Groningen wonen en elkaar al langer dan veertig jaar kennen is het verschijnen van zijn Verzamelde Gedichten een mooie gelegenheid om hem te interviewen.

Jean Pierre Rawie (1951) groeide op in Winschoten en verkaste op zijn negentiende voor de studie naar de stad Groningen waar hij nog steeds woont. In het centrum, in een 19e eeuws huis dat perfect bij Rawie’s levensstijl past. De wanden van de woonkamer waar ik de dichter interview zijn geheel bekleed met overvolle boekenkasten. Rawie dicht niet alleen, hij belichaamt de dichtkunst. Jean Pierre ziet er al uit als dichter sinds ik hem ken en dat was begin jaren tachtig toen ik als barkeeper in de stad werkte in café de Stadtlander, een etablissement dat nog steeds bestaat en in al die veertig jaren nauwelijks veranderd is. Jean Pierre dronk, ik serveerde en af en toe, als er tijd voor was, praatten we over literatuur. Hij bracht me destijds in contact met de vertaler uit het Portugees, August Willemsen, en leerde me dat Nabokov uitgesproken moest worden met de klemtoon op de tweede lettergreep: Nabókov. Jean Pierre Rawie studeerde een tijdlang Russisch. Hij vertaalde in de loop der jaren poëzie uit het Russisch, onder andere van Alexandr Blok.
Jean Pierre Rawie heeft een klassieke opleiding. Voor latijn draait hij zijn hand niet om.
Ik ben zeer onder de indruk van zijn vertalingen. Bijvoorbeeld die uit het Portugees. Ik weet hoe moeilijk het is om vanuit die taal fatsoenlijk proza in het Nederlands te fabriceren, laat staan dat je Camões weet te vertalen en dan ook nog het rijmschema en metrum weet te handhaven.

Lees je al die vreemde talen nou voor je plezier?
‘Ik beheers negen talen, waaronder dus Latijn en Russisch en Italiaans. Dat is nog niet zoveel. Er zijn een paar duizend talen in de wereld. Vertalen, zeker van poëzie is puzzelwerk. Om gedichten te vertalen, hoef je trouwens niet elke taal voor honderd procent te kennen maar je moet wel weten wat er staat én er weer poëzie in het Nederlands van kunnen maken.’
‘Bepaalde talen hebben een nogal vrije woordvolgorde. Neem bijvoorbeeld Duits. ‘Auf stand der Mann’, zeggen ze daar en dat is heel normaal. Maar om nu in het Nederlands ‘Op stond de man’ te vertalen. Dat klinkt niet lekker. Je moet vaak spelen  met hexameters en dactyli en noem maar op. Ik lees die gedichten, maar je leest ze niet al vertalend. Dat vertalen, daar moet je echt voor gaan zitten. Neem de negentiende eeuwse Roemeense dichter Mihai Eminescu. Ergens stond in een gedicht het woord picuri (regendroppen). Dan denk ik ineens aan plicuri (enveloppen). En zo vertaal je dan al rijmend een eind weg.’
Rawie vertelt dat het allereerste boekje dat hij maakte een bundel schaakgedichten was die hij samen met vriend wijlen Driek van Wissen (ooit dichter des vaderlands) schreef over de match Luteijn Donner. Dit satirisch verslag van een fictieve schaakwedstrijd verscheen in 1976. ‘Ik liep al tijden met de drukproeven van mijn eerste bundel op zak voordat deze in 1979 werd uitgegeven door Thomas Rap. Daarna verscheen in 1982 Intensive Care.’ De naam zegt het al: Rawie verbleef destijds een aantal weken op de intensive care van het ziekenhuis vanwege een ernstige aandoening (hij is daarna nog vaker ziek geweest maar we zullen zijn hele medische dossier hier niet doornemen). Hij ontving in de loop der jaren een aantal literaire prijzen waarvan de Charlotte Köhlerprijs in 2008 eruit springt. Het is een driejaarlijkse oeuvreprijs voor auteurs, waar een mooi geldbedrag mee gepaard gaat. Uit het juryrapport: De milde toon, doortrokken misschien van ironische momenten, kan de ernst van de eeuwige thema’s niet verhullen (…) en past naadloos binnen de tijdloze, klassieke thematiek, die vanaf het begin de poëzie van Rawie heeft beheerst: liefde, dood, ontzegging en gemis. Het getuigt ook van moed om als dichter zulke door de eeuwen heen zogenaamd platgetreden paden te gaan. Klassiek, tijdloos, zeker, maar hij verwoordt die thema’s in een keur van nieuwe en somtijds verrassende variaties.

Hoe ben je begonnen met dichten? Waarom? Zit dat in de aard van het beestje? Je schrijft ook columns (voor het Dagblad van het Noorden en in het blad Argus) maar geen romans.
‘Veel mensen beginnen in hun pubertijd gedichten te schrijven maar die groeistoornis gaat snel over. Bij mij dus niet. Poëzie kent geen wonderkinderen. Het is een ervaringsverhaal. Pas als er iets gebeurt in je leven ga je poëzie schrijven. Je kunt onder de indruk raken van muziek van Mozart bijvoorbeeld als een kind dat speelt maar alleen ouders raken onder indruk van poëzie van een elfjarige. Rimbaud is trouwens een mooi voorbeeld van een dichter die in zijn pubertijd schreef, én grote kwaliteit leverde, om vervolgens nooit meer wat te schrijven. Overschatte dichter.’
 
Je gedichten zijn vaak humoristisch. Men denkt dat je vooral sonnetten schrijft, maar dat is lang niet altijd zo.
‘Tja, humor. Men zegt vaak dat mijn gedichten humoristisch zijn. Als ik een lezing geef en voorlees moeten mensen vaak lachen. Toen ik begon was ironie in de mode. Je hield altijd een slag om de arm. Als ik zware emoties als onderwerp had dekte ik me enigszins in met ironie. Dat deden andere dichters ook. Ik hou van je. Zegt men in zo’n geval, schreef je er gauw achteraan om niet te serieus over te komen. Maar ik heb gemerkt dat de vorm al genoeg afstand schept en dat ironie niet nodig is. In mijn latere werk tref  je dan ook minder ironie aan. Maar het hoort wél bij mijn karakter. Ik vind nu dat ik mijn vroegere gedichten er enigszins mee heb bedorven.’

In de jaren ’80 en ’90 was het in de beeldende kunst zo dat er neergekeken werd op figuratieve werk. In Groningen had je Academie Minerva en daar werd in het begin nogal figuratief schilderen geleerd. In de dichtkunst werd er ook met dédain gesproken over rijmende gedichten. Driek van Wissen, die ik ook goed gekend heb, was van 2005 tot 2009 dichter des vaderlands. Jij kwam ook op tv. Had je ooit het gevoel dat je gezien werd als een populaire dichter maar niet tot het literaire establishment behorend, omdat je rijmende poëzie schreef en dan ook nog klassieke versvormen als het sonnet hanteerde?  ​
​‘Tegenwoordig is Minerva niet meer zo gericht op figuratief werk en heeft men in Groningen de Klassieke Academie waar alleen voor figuratief schilderen onderwezen wordt. Ik vind dat net zoiets als een school voor rijmende poëzie. Daar moet ik dus niets van hebben.
In Nederland heerst de gedachte dat als je wartaal schrijft, dat je  dan een grotere kans maakt op originaliteit. De massa denkt dat poëzie te moeilijk is. Men leest dan ook niet zoveel gedichten. Rijm is gevaarlijk. Moet je goed kunnen. iedereen geeft er zo’n nadruk aan. Het is als met violist die een concert van Brahms kan spelen. Dan zegt men, wat knap dat hij die noten kan spelen, maar dan begint het pas. De techniek was vanaf het begin bij mij aanwezig. Je denkt niet na over schema’s. Rijm is geen beperking maar een verruiming. Het geeft vondsten waar je zelf nooit over gedacht hebt.’
Hij denkt even na en zegt dan: ‘Als mij plotseling een regel invalt, dan weet ik meteen wat het moet worden. Bijvoorbeeld een sonnet of juist iets heel anders. Een sonnet is trouwens een mooie vorm. Het is het strijkkwartet onder de versvormen.’
​
Je gedichten gaan over leven, dood, liefde, gemis. De Portugezen zouden zeggen: saudades.
‘Dat gebeurt in je hoofd, die weemoed. Ik denk niet bewust over thema’s na. Er zijn veel dingen waar ik een mening over heb. Je kunt overal over schrijven. Je beperkt je tot een wezenlijk gedicht. Naarmate je ouder wordt, ga je steeds minder schrijven. Misschien komt er na dit verzamelde werk nog één bundel: Senilia. Ik kan ook geen andere weg inslaan. Ik bewandel altijd dezelfde weg. Net als bijvoorbeeld Gerard Reve. In mijn gedichten heb ik altijd een geheel eigen toon.’
‘En wat inspiratie betreft. Ik laat het op me afkomen. Proza werkt anders. Daar moet je voor gaan zitten. Als ik een avond goed geconverseerd heb met vrienden, is de komst van een gedicht nihil. Dan heb ik al te veel kruit verschoten. Wat precies een gedicht triggert kan ik ook niet zeggen.’
 
Praat je wel eens met andere dichters over poëzie?
‘Nooit. Ik verbleef eens met Herman de Coninck en H.H. ter Balkt in een hotel in Den Helder. Dat was een heel gezellige avond. We hebben de hele koelkast in mijn kamer leeg gedronken en het geen moment over poëzie gehad.’

Als je een lezing geeft waar praat je dan over?
‘Je vertelt wat en je leest wat voor. Er is wel een contrast tussen ernstige poëzie en een ironische benadering. Je beantwoordt natuurlijk vragen uit de zaal. Vaak ook dezelfde soort vragen. Ik was eens in Doetinchem en op een gegeven moment kwam de laatste vraag. Wat is volgens u de zin van het leven? Tja, dat weet ik ook niet. Ik moest gelukkig de trein halen. Wegwezen.’
‘En na afloop van zo’n lezing vragen ze me vaak: moet u nog helemaal naar Groningen? Wel fijn dat men die afstand als heel groot ziet. Dan komen die mensen uit de rest van Nederland ook niet allemaal deze kant op. Ik begrijp trouwens dat gezeur over de Lelylijn ook niet. Wat willen we nou? Dat mensen uit de Randstad hier en masse komen wonen en dan in de Randstad kunnen blijven werken vanwege een snelle treinverbinding? Ik geniet van de rust en ruimte in Groningen.’

Ik krijg wel de indruk dat je enorm belezen bent. Alleen al al die vertalingen die je gemaakt hebt van klassieke dichter uit het latijn, maar ook uit het Italiaans, Russisch en Roemeens om een paar talen te noemen.
Maar goed dat je geen baan hebt want anders had je de tijd niet om zoveel te lezen.
‘Vroeger kon je voor militaire dienst worden afgekeurd, omdat je niet helemaal goed snik was. S5 heette dat. Er werd gezegd: dat moet je niet laten gebeuren want dan krijg je nooit meer een baan. Ik ben op S5 afgekeurd. Rare jongen vond men mij. En ik heb inderdaad nooit een baan gehad. Mijn hele leven heeft altijd in het kader van de poëzie gestaan. De vertalingen zijn om aan te geven in welk kader ik mijn eigen poëzie zie. Ik ben als dichter onderdeel van een Europese cultuur.’

Wat vind je van de poëziekritiek van dit moment? Wordt er veel over je poëzie geschreven? Ben je het een beetje met de recensenten eens?
De positieve en negatieve recensies houden zich in evenwicht. Maar de meeste critici hebben zich niet overeten aan de boom der kennis. In een – toegegeven: Fries – ‘cultureel bijvoegsel’ herkende een zalig ongerepte jongeling het Coleridge-citaat  ‘a sadder and a wiser man’ niet, en veronderstelde dat ik naar het Engels was uitgeweken omdat ik geen rijm op -en kon bedenken. Ik zou mijn schouders moeten  ophalen – die lui hadden immers slechts een mooie gelegenheid laten lopen hun mond te houden – , ware het niet dat menige abonnee zich door hunne inzichten laat leiden.

Je schrijft  columns, elke week in het Dagblad van het Noorden, treedt nog steeds op in den lande. Etc. Kun of kon je een beetje leven van je literaire werk? Ik heb niet de indruk dat je ooit naar rijkdom (geld) streefde maar wel naar roem?
 
‘Wat die columns betreft dat doe ik al vijftien jaar. Het dagblad vroeg ooit Driek van Wissen en mij om om en om een column te leveren. Driek overleed al snel en toen heb ik alles overgenomen. Dus elke week en column en ik heb nog geen een keer overgeslagen. Die columns gaan over van alles en nog wat. Elke week iets totaal anders.’ Hij staat op en gooit een aantal boeken op tafel. ‘Prometheus geeft af en toe een bundel columns van me uit. Hartstikke leuk. Mijn columns zijn nooit politiek en ook niet al te zeer gelieerd aan de actualiteit. Ik lever op dinsdag in wat op vrijdag geplaatst wordt. Ik geef wel onverbloemd mijn mening over van alles en nog wat. Maar daar loop je geen risico mee want tegenwoordig begrijpen mensen zinnen van meer dan zes woorden toch al niet meer. Ik heb wel een gezonde weerzin tegen kleinburgerlijkheid en tegen de huidige politiek. Ik kreeg eens als reactie op een column de vraag of ik de huidige tsunami van vreemdelingen dan niet zag. Ik heb die man teruggeschreven. Hij woonde in Oudemolen (een pittoresk dorpje in Drenthe) waar ze nog nooit een buitenlander gezien hebben. Ik heb noch in Amsterdam, waar ik een tijd gewoond heb, noch hier in Groningen ooit iets onaangenaams van muzelmannen ondervonden.’
Jean Pierre Rawie is een man die geniet van het leven. Een brede vriendenkring heeft, waar hij graag af en toe een borrel mee drinkt en vooral converseert. Meestal in zijn geliefde kroeg De Wolthoorn & Co, op loopafstand van zijn woning. Een honderd jaar oude kroeg die even klassiek is als de dichter zelf en waar politiek en kunstminnend Groningen elkaar ontmoet.
 
Verzamelde Gedichten, Jean Pierre Rawie. ISBN 9789044657135. Uitgeverij Prometheus. Hardcover met stofomslag. 544 pagina’s. € 39,99
 

 
​

In het onlangs verschenen Creation Lake, waarvan Rachel Kushner me een exemplaar deed toekomen en dat inmiddels ook in Nederland is verschenen onder dezelfde titel, gaat ze weer aan de slag met min of meer hetzelfde thema. Linkse politiek en klimaatactiegroepen, gelardeerd met ideeën over de (prehistorie van de) mensheid en dat alles gegoten in een spannende literaire thriller.

Dat literaire bedoel ik niet in de slappe betekenis die er over het algemeen aan gegeven wordt, namelijk om een misdaadroman meer cachet te geven, maar in de ware zin des woords. In Creation Lake gebruikt Kushner de vorm van een spionageroman (wat het eigenlijk helemaal niet is) om een uitermate amusant en erudiet verhaal te vertellen. De hoofdfiguur in het boek noemt zichzelf Sadie Smith (niet haar echte naam die we nooit aan de weet komen). Ze is een soort selfmade geheim agente die freelance werkt voor wie haar maar in wil huren  en die er niet voor terugdeinst om een val te zetten voor de mensen die ze in de gaten houdt. Zo gaat ze er probleemloos in mee om de klimaatactiegroep waarin ze geïnfiltreerd is tot gewelddadige actie aan te zetten, terwijl die mensen dat eigenlijk helemaal niet zo van plan waren. Sadie’s opdrachtgegevers zijn de machthebbers die de kritische en dwarsliggende burgers onder de duim willen houden. Zoiets.
Wat ik zo mooi vind van Rachel Kushner is haar fantasie en het gemak waarmee ze zich daarvan bedient. Verder haar aandacht voor zaken waar vrouwen zich meestal niet voor interesseren zoals motorfietsen en auto’s. Wie Rachel Kushner een beetje volgt weet dat ze zelf ook in een klassieke auto rijdt, een Ford Galaxie uit 1964 (zie de cover van haar essaybundel The Hard Crowd).

Zelf noemt Kushner het schrijven van Creation Lake het leukste dat ze ooit heeft gedaan. Ze wilde een ideeënroman schrijven die niet saai is, een ideeënroman die je voor je plezier leest en herleest. ‘Het idee dat ten grondslag ligt aan Creation Lake is niets minder dan waar we vandaan komen en waar we naartoe gaan.’  Zoals een zekere Bruno Lacombe in heb boek zegt: Op dit moment zijn we als mensheid op weg om uit te sterven in een glimmende, auto zonder bestuurder. De vraag is: hoe komen we uit die auto?

In korte, stuwende hoofdstukken worden de overpeinzingen van Bruno Lacombe, de leider van de groep militante klimaatactivisten, een originele soixante-huitard (zo’n studentenopstandeling uit ’68), die al twaalf jaar in een grot woont, afgewisseld met het verhaal (in de eerste persoon) van spion Sadie Smith, die zich door wie maar betaalt in laat huren om de boel op stelten te zetten.
Die Bruno Lacombe is een oude man van bijna negentig jaar. Hij heeft zijn hele leven onderzoek gedaan naar Neanderthalers en Homo Sapiens en de relatie tussen hen. Lacombe (de naam doet me denken aan Lucien Lacombe, de film uit 1974 van Louis Malle).
Er zitten trouwens ook verwijzingen in het boek (goed verstopt, maar als je een literatuurfreak bent denk je meteen aan hem) naar een andere bekende en uitgesproken Franse schrijver: Michelle Houellebecq.

Rachel Kushner koppelt van alles aan elkaar. Het werk en de ideeën van een prehistoricus over de Neanderthalers en Homo Sapiens, wat leidt tot een bijzondere geschiedenis van de mensheid van vandaag de dag. De cultuurkritische ideeën van een extreemlinkse (om hem zo maar te noemen) theoreticus uit de groep van ’68, gebaseerd op het boek van Guy Debord, De Spektakelmaatschappij, culinaire beschouwingen en overpeinzingen over wijn (ten slotte zijn we in Frankrijk), een mooie karakteristiek van Zuid-Frankrijk met Marseille als middelpunt en noem maar op.

Toen Rachels boek bij me in de brievenbus viel stond ik op het punt op vakantie/familiebezoek te gaan in Marseille. Een mooie toevalligheid aangezien de roman van Kushner min of meer in Marseille begint om zich vervolgens ergens in een ondefinieerbaar gebied in Frankrijk verder af te spelen (Kushner gebruikt overigens veelal fantasienamen voor de plaatsen en gebieden). Ik las het dan ook in de juiste sfeer; er komen droge, onherbergzame gebieden en een afgelegen landhuis in voor.
Sadie Smith noemt de generatie van mensen die in de jaren 90 geboren zijn (Kushner zelf is trouwens in ’68 geboren) een generatie die niets heeft meegemaakt. Alleen maar popmuziek, een romantische film, vakantie in augustus. Geen oorlog, niks.
Kushner is een meester in het geven van goede sfeertekening. Ze komt steeds op de proppen met mooie beschrijvingen. Ze beschrijft mensen, steden, wegen en landschappen. Maar ze is ook goed in het weergeven van ideeën (al dan niet van haar zelf) over politiek, het kapitalisme en het proletariaat, en de gebeurtenissen in en rond 1968, het jaar van de studentenopstanden waarin het recalcitrante optreden van allerlei extremistische (terreur)bewegingen ontstond.
Bruno Lacombe, wordt ergens gezegd (en ik vraag me af of dat niet gewoon de ideeën van Guy Debord zijn), ziet het nut niet in van op klassen gebaseerde organisaties. Zijn argument is dat de wig tussen de mens en de natuur veel dieper is dan de wig tussen fabriekseigenaren en fabrieksarbeiders die de omstandigheden van het leven in de twintigste eeuw heeft gecreëerd.
Ook een mooi citaat uit het boek: Liefde bevestigt wie iemand is en dat hij het waard is om van te houden. Politiek bevestigt niet wie iemand is. (…) In mensen zit geen politiek.

Rachel Kushner is een heel speelse schrijfster.  Waar gaat het verhaal naartoe? Je wordt voorwaarts gedwongen. Creation Lake is een echte page turner. Kushner heeft er haar ideeën over het leven, liefde, politiek en dergelijke ingestopt.  Je kunt je niet aan het idee onttrekken dat ze het verhaal gebruikt als kapstok. Ze weet veel. Van de techniek van auto’s en motorfietsen  tot prehistorische geschiedenis, maar waar ze vooral door gefascineerd is zijn de jaren 60/70. De tijd van studentenrevoltes en dergelijke. Ook in de Flamethrowers draait het daar in wezen om, die tijd waarin de wereld zijn onschuld verloor, zou je kunnen zeggen. Mensen gingen zich afvragen of het wel allemaal klopte wat de machthebbers ons wijs maakten. Denk aan de oorlog in Vietnam.  Ik zelf heb ook iets met die tijd, maar was toen nog te jong (een jaar of 12) om te begrijpen waar het echt om draaide. Rachel Kushner is geboren in ’68 en heeft die tijd dus helemaal niet bewust meegemaakt.  Maar die tijd was wel het begin van het alternatieve, linkse denken, dat nu is uitgemond in #Metoo, klimaatactivisme, wokeness (hoewel dat ook al weer op z’n retour lijkt te zijn; in ieder geval krachtig bestreden wordt door allerlei conservatieve krachten.)
Hoe je het ook wendt of keert schrijfster Rachel Kushner is een klasse apart. Ze is erudiet, van alle markten thuis, of het nu over auto’s, culinaire aangelegenheden of politiek gaat, en speels en amusant. Creation Lake is een roman waar je dat allemaal in tegenkomt. Het boek leest als een trein, is vermakelijk, maar tegelijkertijd weet je dat je te maken hebt met een auteur die je iets wil vertellen.
 
Creation Lake verscheen in Nederland bij Atlas Contact | Vertaald door Lidwien Biekmann | ISBN 9789025470920 | 400 pagina's | Prijs € 24,99

Een essay dus. Nou wil het geval dat ik al jaren een boekje in de kast heb staan van Louis Stiller. Essays schrijven heet het. Dat heb ik blijkbaar ooit gekocht, destijds ook al met het idee essays te gaan schrijven. Is toen niks geworden. Louis Stiller (de naam deed me altijd denken aan Stiller van Max Frisch; een hoogst literair werk) Louis Stiller bleek gewoon in Warffum, in Groningen dus, te wonen, wist ik helemaal niet. Ik had de man nog nooit ontmoet totdat ik hem bij de presentatie van de gedichtenbundel van Jane Leusink, Kraanvogels, vorig jaar tegenkwam. Bleek een heel aardige vent te zijn. Ach ja, alles grijpt in elkaar – als de radertjes van een horloge, zou juwelier Tadema uit mijn roman Een heel nieuw leven wel zeggen.

Wat is een essay?
Hoe dan ook, nadat ik het boekje van Stiller uit de kast gevist had was het eerste wat ik wilde weten wat nu eigenlijk een essay is. Louis Stiller definieert het als volgt: een beschouwend werk met een persoonlijke inslag. Wat wil je nog maar. Precies wat ik hier wil brengen: een beschouwing over mijn literaire werk, een persoonlijk onderzoek, een persoonlijk essay. Vol verrassende inzichten, ideeën, invalshoeken (hopelijk).
Ik heb dus zomaar wat gedachten op papier gezet. Over het schrijven.
 
Twee manieren om een roman te schrijven
Je kunt op twee manieren een roman schrijven. Jezelf van dag tot dag laten verrassen door je eigen fantasie of van te voren eerst de plot structureren. Nabokov, u weet wel, de schrijver van Lolita, is een typisch voorbeeld van die laatste categorie. Hij ging er prat op dat hij het hele boek al in zijn hoofd had zitten – te beginnen met de slotzin van de roman – als hij begon te schrijven. Zelf heb ik beide manieren beproefd. Bij eerste roman die van me verscheen, Tolvlucht uit 2007, schreef ik er gewoon op los. Het ging dan ook om de memoires van een piloot in de periode van de eerste tot de tweede wereldoorlog (ik had in die tijd net zelf vliegles).

Ik kan wel zeggen dat elke roman van mij anders is. Hoewel ik zelf in Cinemascope ergens schrijf dat ‘Gerrit Brand eigenlijk steeds hetzelfde boek schrijft.’
Elke roman van mij is anders qua stijl, bedoel ik.
Ik zag ooit een interview met een schilder uit Berlijn op de Duitse tv. Hem werd gevraagd waarom al zijn schilderijen anders waren qua stijl. Hij antwoordde dat hij het een uitdaging vond om steeds weer te proberen een nieuw, ander schilderij te maken dan wat hij al gemaakt had. Hij zei zoiets als: ‘Het is toch oersaai om steeds maar weer in dezelfde stijl een afbeelding op het doek te zetten? Zoals Van Gogh, steeds weer diezelfde zonnebloemen, die wilde kleuren, forse penseelstreken.’ Hoe dan ook, de interviewer was op zoek naar de ‘herkenbare stijl’ van de kunstenaar en kon hem niet vinden. Ik heb ook geprobeerd om qua literaire stijl steeds weer net even anders te werk te gaan. Met stijl bedoel ik, dat ik Tolvlucht bijvoorbeeld heel traditioneel heb geschreven, en Een heel nieuw leven (waar Cinemascope een soort vervolg op is) ook. De wegen van Valentina is echter in een heel andere stijl geschreven. In De wegen kom je als lezer nooit in het hoofd van de protagonisten terecht. Alles is van buitenaf beschreven als in een film. In een film weet je ook niet wat iemand denkt of voelt. Dat moet blijken uit zijn of haar handelen. Zo ook in De wegen. Dat overigens geïnspireerd was op een kort verhaal van de filmmaker Michelangelo Antonioni. En net als in de films van Antonioni moet de kijker – in mijn geval de lezer – uit het handelen en de gesprekken van de protagonisten maar zien uit te maken hoe dezen zich voelen.

Zakenroman
Uit een van die boekenkastjes die je tegenwoordig soms langs de weg aantreft, gratis bibliotheekjes, viste ik onlangs de roman Noorderlicht van F. Bordewijk op. Iedereen kent Karakter van Bordewijk wel, omdat dat boek – jaren geleden alweer – verfilmd is. En waarschijnlijk ook wel Bint, Blokken en Knorrende beesten. Auto’s hè, die laatsten. Maar Noorderlicht is een van Bordewijks latere romans, uit 1948. Bordewijk was advocaat. Hij leefde van 1884 tot 1965. Won de nodige literaire prijzen en toch was en voelde hij zich een buitenbeentje in de literaire wereld. Ik kan me wel identificeren met Bordewijk. Vandaar dat ik hem hier aanhaal. Zijn roman Noorderlicht noemde hij een zakenroman. En ineens dacht ik: hé, Een heel nieuw leven is míjn zakenroman. Eigenlijk zijn er niet veel romans die in het zakenleven spelen, in het bedrijfsleven. Ik heb altijd de kost verdiend in het bedrijfsleven, met het uitgeven van bladen, een autoblad, Gran Turismo, maar vooral zakenmagazines. Ik heb jarenlang het blad Consigne van de Commercieele Club Groningen uitgegeven.

Bordewijk had – net als ik – altijd het gevoel er in literaire kringen een beetje bij te hangen. Laat ik het anders zeggen: hij verdiende de kost in het bedrijfsleven als advocaat. Dat was zijn werk. Hij wenste zijn persoonlijk leven altijd zorgvuldig gescheiden te houden van zijn kunstenaarschap, weigerde over zichzelf inlichtingen te verschaffen aan literaire nieuwsjagers. Hij vond dat belangstelling voor het letterkundig werk niets met de persoon van de schrijver van doen had. In overeenstemming hiermee sprak hij over zichzelf als schrijver bij voorkeur in de derde persoon. Hij had een drukke advocatenpraktijk en schreef zijn omvangrijk oeuvre geheel in zijn vrije uren. Hij maakte onderscheid tussen Bordewijk in het dagelijks leven als advocaat en Bordewijk de schrijver. Er is een mooi filmpje op Youtube te zien waarin hij geïnterviewd wordt over zijn werk en over zichzelf spreekt in de derde persoon. De interviewer vraagt hoe hebt u dit of dat boek geschreven of wat bedoelde u met dat boek en dan antwoordt Bordewijk: ‘Ik heb… (zichzelf onmiddellijk corrigerend) … Bordewijk heeft met dit boek getracht zijn visie te geven op…’

Ik zal nu niet over mezelf in de derde persoon gaan schrijven maar ik begrijp dat wel. Ik heb mijn literaire ambities (die heel groot waren én zijn) ook altijd gescheiden van mijn dagelijkse werk als journalist, uitgever, zelfstandig ondernemer. Ik heb al mijn boeken in de avonduren geschreven. Ik schrijf alleen op werkdagen. Nooit in het weekend en ook niet in de vakantie of op warme zomeravonden. Dan kan ik niet schrijven. Het mooist zijn de wintermaanden als het vroeg donker is en guur en koud en er sowieso buiten niets te beleven valt.

Kredietcrisis
Een heel nieuw leven schreef ik rond 2008/9. In de tijd van de kredietcrisis waarin zo ontzettend veel bedrijven failliet gingen. Een heel nieuw leven is mijn zakenroman waarin ik mijn visie heb gegeven op het bedrijfsleven. Je moet Een heel nieuw leven zien als een satire op het bedrijfsleven, en ook als een huldebetoon aan datzelfde bedrijfsleven. Een heel nieuw leven gaat over een juwelier die tegen zijn faillissement aanzit, zijn vrouw kwijt raakt aan een rijke meneer met een adellijke titel etc. Daar heb ik destijds mijn fantasie op losgelaten. Wat wél en wat níet echt gebeurd is laat ik in het midden. Een roman is fictie.

Verfilming
De afgelopen jaren waren er mensen die vonden dat Een heel nieuw leven verfilmd moest worden. Mensen van naam en faam in de filmwereld. Jarenlang werd erover gepraat en werden er plannen gemaakt. De filmwereld is echter weerbarstig. Men wilde wel. Men maakte plannen. Er moest een filmscript komen. ‘Dat kan de schrijver van de roman zelf niet doen; daarvoor kan hij niet genoeg afstand nemen van de materie.’ Prima, ik wílde het niet eens. Voor de film moest toch wel een budget van 3 miljoen op tafel komen. Minimaal. En ga zo maar door. Het werd een eindeloos gebakkelei, waarbij allerlei mensen zich over het boek bogen. Maar uiteindelijk is er – tot nu toe – geen film gekomen.

In 2020 zaten we midden in de coronatijd. Lock downs, mensen die de deur niet fatsoenlijk uit konden. Ik reisde in de zomer van dat jaar met mijn vrouw en dochter naar Marseille. We toerden langs de Côte d’Azur. We bezochten ook Sanary-sur-Mer, een plaats waar in het interbellum veel kunstenaars verbleven. Exil Künstler uit Duitsland, zoals Thomas Mann, Walter Benjamin, Klaus Mann, René Schickele, Lion Feuchtwanger, Arnold Zweig, Franz Werfel. Maar ook Aldous Huxley (ik ben een fan van Huxley) en bijvoorbeeld D.H. Lawrence verbleven ooit in Sanary-sur-Mer. Een inspirerende omgeving.
Aan de Côte d’Azur wonen de rijken der aarde in mooie villa’s met zwembaden. Ik denk dan aan een film als La Piscine van Jacques Deray uit 1969 met Alain Delon, Romy Schneider, Jane Birkin en Maurice Ronet. Al rijdend langs de Middellandse Zeekust aan de Rivièra begon ik me voor te stellen dat in een van die villa’s een Nederlandse filmproducent woonde die aan een filmmaker – regisseur – voorstelt om gedurende de zomermaanden intrek te nemen in zijn villa om daar te gaan werken aan het scenario voor de film van Een heel nieuw leven. Uit dat idee is Cinemascope ontstaan. Een  romantisch verhaal dat zich afspeelt in ‘het prachtige zonovergoten decor van de Franse Rivièra,’ zoals het op de achterkant van de roman zo mooi omschreven staat.
 
Een roman moet wat mij betreft een zekere amusementswaarde hebben. Je moet het boek met plezier lezen, zoals je met plezier een film moet kunnen bekijken.
Ik ben een groot filmfan. Cinemascope speelt zich niet voor niks af in de filmwereld. Eigenlijk zou Cinemascope ook verfilmd moeten worden.

Ideeënroman
De Amerikaanse schrijver Cormac McCarthy zei ooit: ‘Books are made out of books.’ Waarmee hij maar wilde zeggen dat je als schrijver nooit out of the blue bezig bent. Je ondergaat voortdurend allerlei invloeden. Ik vertel dit omdat ik tijdens het schrijven (wat ik alleen maar ’s avonds doe; zogenaamd in mijn vrije tijd, en wat dus een paar jaar in beslag neemt), natuurlijk ook boeken lees, films kijk, op vakantie ga en noem maar op. Die ervaringen uit het dagelijks leven vind je terug in Cinemascope: muziek, films, ideeën etc. Wat dat betreft zou ik Cinemascope dan ook wel een ideeën-roman willen noemen.

Het zal rond 2012 geweest zijn dat ik de film No country for old men (2007) op tv zag. Een Amerikaanse neo-western van de gebroeders Coen met in de hoofdrol Javier Bardem (bekend van onder andere Vicky Cristina Barcelona (2008) van Woody Allen). Hij speelt de rol van Anton Chigurh speelt, een psychopathische moordenaar zonder geweten, spijt en medelijden. Hij doodt mensen met een slagpinwapen, een schietmasker waar dieren voor de slacht mee door de kop geschoten worden. Bizar. Al googelend zag ik dat de film gemaakt was naar een boek van Cormac McCarthy. Boek gekocht en meteen verkocht. Ik dus. Verkocht. Wat een geweldige schrijver. Zijn boeken staan erom bekend veel geweld te bevatten. De verhalen spelen zich veelal af in het zuiden van de Verenigde Staten, tegen de Mexicaanse grens aan.
Cormac McCarthy (1933) schreef vanaf 1965 het ene boek na het andere. In het begin zoals dat gaat zonder al te veel succes. Ik las ooit dat hij jarenlang, zoals een rechtgeaarde Amerikaan betaamt, in een camper woonde. De ene na de andere vrouw verliet hem omdat hij alleen maar zat te schrijven en nooit zorgde dat er ook eens wat geld verdiend werd. Armoede troef met Cormac. Maar na de publicatie van All the pretty horses  in 1992 keerde het tij voor McCarthy en kreeg hij algemeen erkenning als schrijver. Tot die tijd verkocht geen enkel boek van hem meer dan 5000 exemplaren en werd hij gezien als Amerika’s beste onbekende schrijver. Een echte writer’s writer. Hoe dan ook, toen ik hem ontdekte was hij al beroemd. Een heel bekend boek van hem is The Road dat ook verfilmd is en uit 2006 stamt. Sinds die tijd – McCarthy was toen al 73 – was er geen boek meer van hem verschenen. Het enige nieuws dat je over hem aan de weet kwam was via de Cormac McCarthy Society, een club van geïnteresseerde lezers én literatuurwetenschappers, die geregeld conferenties over zijn werk houden, in de VS én in het buitenland: Europa en Australië.
 
Maar nu is er dan een nieuwe roman van Cormac McCarthy, De passagier. En vanaf 6 december a.s. komt daar zelfs een tweede boek bij met de titel Stella Maris. Vanaf die datum zullen beide boeken in een cassette te koop zijn. Ik kijk ernaar uit.
 
Ik zat Het gehucht van William Faulkner te lezen toen De passagier bij me in de brievenbus belandde. Wel toepasselijk (en – ik zweer het – toevallig) want William Faulkner is een van de grote voorbeelden van Cormac McCarthy. Het gehucht is het eerste deel uit de zogenaamde Snopes-trilogie waarvan de eerste twee in het Nederlands vertaald zijn. Ik heb ze alle drie en zal de derde dus in het Engels moeten lezen. The Hamlet (Het gehucht), The town (Het stadje) en The mansion.  Het gehucht is echt zo’n boek waar in het begin kop noch staart aan zit. Lange zinnen. Veel bijzinnen. Voordat je het weet ben je de draad kwijt.
Als Cormac McCarthy-adept begon ik meteen in De passagier. Ik dacht nog even: lekker lezen, maar net als bij Faulkner ook nu weer volkomen onbegrijpelijke stukken tekst waarvan je hoopt dat ze later duidelijk worden. McCarthy is een fan van Faulkner en zijn stijl zal – vooral in Blood Meridian – vast door de meester beïnvloed zijn.
Nu spreek ik mijn eigen betoog misschien tegen als ik zeg dat De passagier bepaald geen boek is vol lang Faulkneriaanse zinnen. McCarthy is wat dat betreft geëvolueerd. Maar het raadselachtige karakter dat je ook in het werk van Faulkner vindt en dat de tekst af en toe ondoorgrondelijk maakt zit zeker ook in De passagier.
 
In het begin heb je geen idee waar het over gaat. Typisch Cormac McCarthy. Het boek begint met een aantal cursief gezette pagina’s. Heel cryptisch. Nu zijn er al aardig wat recensies van het boek verschenen en het is onder recensenten usance om in het kort het verhaaltje, de plot voor zover die erin zit, weer te geven. Ik verraad dus niks als ik zeg dat de stukken cursieve tekst die door het hele boek heen voorkomen de gedachtewereld van de overleden zus van de hoofdpersoon – Western (what’s in a name?) – weergeven. Zij was schizofreen (blijkt trouwens nergens uit in de tekst behalve dan dat die behoorlijk onbegrijpelijk is) en Western had een incestueuze verhouding met haar. Bijzonder.
Western is een duiker die vooral op olieboorplatforms werkt in zee. Tijdens een duikopdracht stuiten hij en zijn maat op een neergestort vliegtuig waar de dode bemanning nog in zit, maar één persoon is verdwenen. De FBI of anderszins geheimagenten maken Western het leven zuur. Ze willen weten wat hij weet. Maar hij weet niks. Westerns vader was een geleerde die in de jaren veertig meewerkte aan het ontwikkelen van de atoombommen die op Hiroshima en Nagasaki werden afgeworpen. Dat feit schijnt ook iets met het verdwijnen van de passagier te maken te hebben. Maar hoe het nu werkelijk allemaal zit, daar komen wij niet achter.
De passagier is een thriller, maar ook een psychologisch (familie)drama. U zegt het maar. 
 
Nu is Cormac McCarthy een schrijver met bepaalde eigenaardigheden. Hij houdt niet van aanhalingstekens en staat erom bekend schaamteloos zinnen aan elkaar te breien door middel van het voegwoordje en. Daarnaast schrijft hij veel in dialoogvorm. Dus zonder aanhalingstekens. Hele lappen gesprekken achter elkaar waarbij je af en toe helemaal de kluts kwijt raakt en moet nagaan wie er ook al weer aan het woord is. Mijn redacteur zou zeggen: onsamenhangend, wees duidelijker en zet er eens aanhalingstekens in.
Na honderddertig pagina’s weet je nog niet waar je aan toe bent. Soms weet je zelfs niet meer in welke tijd je je bevindt. Ineens is het bijvoorbeeld 1980. Het verhaal is moeilijk te volgen. Maar omdat McCarthy zo’n goede schrijver is pakt de roman je wel. Je leest door. Je blijft doorlezen.
 
Laten we het eens hebben over Cormac McCarthy’s invloed op mij. Books are made out of books, zei McCarthy tegen een interviewer van het New York Times Magazine (een van zijn schaarse interviews). En dat klopt. Zelf kom ik ook altijd van het ene op het andere boek en wat je leest komt op de een of andere manier vaak in je eigen werk terecht. Je zou ook kunnen zeggen dat kunst van kunst gemaakt wordt. Ik weet zeker dat hetzelfde geldt voor beeldend kunstenaars, filmmakers, componisten etc.
Cormac McCarthy bracht – net als Sam Shepard van wie ik inmiddels twee boeken vertaald heb; ik ben met de derde (Day out of Days) bezig – veel tijd door in het Santa Fe Institute Het Santa Fe Institute in New Mexico is een broedplaats voor ideeën van vooral natuurwetenschappers. Maar op de een of andere manier heeft het een grote aantrekkingskracht op (oudere) schrijvers als Sam Shepard (overleden in 2017) en Cormac McCarthy. De onderzoekers aan het Santa Fe Institute proberen de onderliggende, gemeenschappelijke patronen in complexe fysieke, biologische, sociale, culturele, technologische en zelfs mogelijke astrobiologische werelden te begrijpen en met elkaar te verenigen. Het netwerk verenigt nieuwsgierige geesten die doordrongen zijn van strenge logische, wiskundige en computationele redeneringen. Ze proberen de onzichtbare mechanismen en processen bloot te leggen die deze evoluerende werelden vormgeven en deze te gebruiken om het welzijn van de mensheid en het leven op aarde te bevorderen. (Ik moet bekennen: ik heb dit min of meer van de site van het instituut gepikt). Het zal duidelijk zijn dat het om hoogwaardig denkwerk gaat. Cormac McCarthy heeft zich sinds zijn laatst verschenen boek in 2006 helemaal ondergedompeld in deze wereld. En dat op zijn leeftijd. Het is te merken want in De passagier kom je hele bladzijden tegen met wetenschappelijke
theorieën. Quantummechanica. Hele verhalen over de snaretheorie, het heelal, gedachten over Einstein en ga zo maar door. In wezen kun je die net zo goed overslaan, want voor een leek op natuurkundig gebied is er eerlijk gezegd geen touw aan vast te knopen. Dikdoenerij dus. Maar mag het op je 90ste?
Toch: op de een of andere manier spreekt zijn geschrijf over techniek me zeer aan. Hij noemt auto’s, modellen: op een gegeven moment maakt hij een mooie rit met een Maserati Bora (met Citroën techniek) uit de jaren 1973. En zelfs Colin Chapman, de oprichter van het automerk Lotus, die al sinds 1982 dood is, wordt genoemd in een passage over autoracen dwars door Parijs.
Zelf heb ik dat ook, die voorliefde voor klassieke auto’s. Zal mijn Gymnasium β scholing wel zijn.
 
Larry McMurtry (bekend van Lonesome dove, 1985) schreef ooit dat iemand na z’n 66ste niet meer zou moeten schrijven. Omdat de spankracht dan weg zou zijn. Wat hem niet belette zelf tot op z’n 80ste door te schrijven. Cormac McCarthy is 89. Dit is wellicht niet zijn beste boek. Te veel gelul waar geen touw aan vast te knopen is. Maar het is wel een heerlijk boek om te lezen. Vol met ideeën. Iemand wordt achterna gezeten door de geheime dienst, de FBI. Ergens van beschuldigd. U staat onder arrest. Maar er is geen aanklacht en de gearresteerde, Western, kan gewoon zijn gang blijven gaan. Kafkaësk!
Het schijnt dat Cormac McCarthy vijftig jaar lang met dit boek bezig geweest is. En het dan nu eindelijk afgemaakt heeft. Zou kunnen want je komt wel erg veel fragmentarische stukken tegen. Zoals een bizar verhaal over de Kennedy’s. Het boek bestaat veelal uit gedachtenflarden. Vooral in de cursieve delen. Bespiegelingen over de gedachten van baby’s als ze geboren worden. En over ‘iemand de schuld geven’ want als ‘niemand schuld heeft, hoe kan er dan gerechtigheid zijn.’ Dat soort zaken waar je – omdat het boek vaak zo staccatoachtig geschreven is – al gauw overheen leest.
Tegen het eind gaat het ineens over Amati-violen. En helemaal aan het eind gaat het over iemand die blijkbaar in Spaanse burgeroorlog is neergeschoten. Wordt verder helemaal niet uitgelegd. Je moet om Cormac McCarthy te lezen zelf behoorlijk belezen zijn. Vandaar een writer’s writer?
 
 
Na het lezen van De passagier weet je nog niks. Je hebt een thriller en familiedrama in één gelezen. Het lijkt allemaal onderdeel van een groter geheel. Binnenkort komt Stella Maris uit. Zou in dat boek het mysterie rondom Western en zijn schizofrene zusje worden opgeklaard? Of is het een verkooptruc?
 
De passagier, Cormac McCarthy, hardcover, 432 pag’s, Arbeiderspers. Uitstekend vertaald door Arjaan en Thijs van Nimwegen.
 

 In het boek van Gellings overheersen duidelijk de non-fictieve elementen. De fictie (reden waarom het een roman is) zit ‘m in de beschouwende en gevoelselementen die de schrijver erin gestopt heeft. Een voorbeeld: Maar allebei hadden ze buiten de waard gerekend: als de taal faalt, woorden en gedachten instorten, gaan lichaam en impulsen met ons aan de loop (….)  Zonder zijn welbespraaktheid was mijn vader  zo hulpeloos als een veulen. Hij stokte bij de eerste stap al, wist niet wat er over hem kwam toen hij haar ineens bij haar schokkende schouders pakte en een lange kus op haar wang drukte. Pure fictie, vast niet alles is waarheidsgetrouw. Af en toe is de ik-persoon bijna sentimenteel. Als zijn fantasie met hem op de loop gaat.
 
Centrale figuur in de roman is de grootvader die als jonge Duitse soldaat aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, na een verblijf in een krijgsgevangenenkamp in Frankrijk, in Rotterdam terechtkomt en daar zijn leven opbouwt. Hij trouwt er, begint er zijn eigen zaak, een smederij van siersmeedwerk, en krijgt kinderen. Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog slaagt deze Karl Gellings erin het Nederlanderschap te bemachtigen.
 
De Amerikaanse schrijver Paul Auster (die in het boek nog even genoemd wordt) zei onlangs in een interview in het programma La Grande Librairie op TV5: ‘Het maakt niet uit of je 10, 10 duizend of 10 miljoen lezers hebt, het gaat om de band die je als schrijver hebt met die ene lezer. Elke lezer ondergaat je boek op zijn manier.’
Het maakt dus, denk ik, uit of de lezer zestig is (zoals ik) of laten we zeggen dertig. Het maakt dus uit of de recensent jong is of oud. Als je ongeveer dezelfde leeftijd hebt als de schrijver onderga je het boek vast anders dan wanneer je twee generaties jonger bent.
​Van Het smeedwerk van herinnering zijn tot nu toe nauwelijks recensies verschenen. Dat is jammer want het boek verdient aandacht van de literaire pers.
 
Het smeedwerk van herinnering telt vierhonderd bladzijden en leest als een trein. Paul Gellings bestookt je met aantrekkelijke beelden waarin je je eigen zoeken naar en herinneringen aan het verleden kunt herkennen. Het is mooi zoals hij caleidoscopisch over zijn familie (onder andere over zijn depressieve moeder) schrijft. Je krijgt sympathie voor de familie, wilt meer weten. Over die oom uit Duitsland bijvoorbeeld die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog uit Russische krijgsgevangenschap wist te ontvluchten. Of over Anouk, de verloren liefde van de hoofdpersoon. In vrij korte, door de tijd heen verspringende hoofdstukken, voert Gellings je mee door het verhaal van zijn familie. Van vaderskant een artistieke Duitse siersmid, van moederskant een rijke Rotterdamse zakenman. Zo’n boek over grootvaders, ooms en tantes, neven en nichten kan gemakkelijk clichématig en niet te verteren worden. Maar Gellings weet het particuliere binnen grenzen te houden, ook al door al die figuren (er komen nogal wat personages voor in het boek) in de tijd waarin ze leven te plaatsen. Je nieuwsgierigheid blijft de overhand houden. Het verhaal stuwt zich als vanzelf voort, en blijft spannend.
 
Alle personages in het boek zijn in meerdere of mindere mate door de Tweede Wereldoorlog getekend. Hoewel de grootvader van vaderskant (de naamgever van de familie Gellings) centraal staat, is het verhaal van moederskant minstens zo interessant. De moeder stamde uit een rijke Rotterdamse zakenfamilie die haar als kind op kostschool deed bij een nonnenklooster in Brabant, waar ze – klassiek verhaal – natuurlijk enorm onder leed (nonnen waren beslist niet aardig voor kinderen). Ze had ook na de Tweede Wereldoorlog, zoals dat toen ging, weinig vrijheid. Van haar vader mocht ze niet (meteen) studeren aan een universiteit ergens in een bandeloze stad. Dus werd het een opleiding tot medisch analiste in Rotterdam (…..) Mijn moeder vond het allang best. Duitsland was verslagen. Ze had nog de leeftijd waarop je denkt in hoofdstukken die voorgoed worden gesloten. Hoe kun je dan weten dat er in een mensenleven noot werkelijk iets voorbijgaat? De oorlog zou in ieder geval iedereen tot op zijn of haar sterfbed achtervolgen. Wat zeker voor haar gold. Opgroeien in een beschermde omgeving zegt niets. Of maakt alles alleen maar erger (is ook mijn ervaring). Je bent weerloos. Zij was voorgoed getekend. Een mooi citaat waarin het particuliere verhaal in het universele getrokken wordt. Zorgvuldig gecomponeerd. Als ik de neiging al had om net als Gellings ooit het verhaal van mijn familie, mijn afstamming, aan het papier toe te vertrouwen heb ik na lezing van dit boek besloten er maar niet aan te beginnen. Over je familie schrijven is niet gemakkelijk, kan ook saai zijn – ik geef het je te doen – en niet iedereen heeft zo’n interessante familie als Paul Gellings.
 
Tegen het eind van de roman ontmoet de ik-persoon de honderdjarige broer van zijn grootvader. Het is ronduit ontroerend zoals Gellings daarover schrijft. Toen zette hij zijn glaasje weg en trok mij met zijn hand naar zich toe. Een kippenpoot, dor en koud, en tegelijk heel zacht. Hij fluisterde in mijn oor dat hij nog wel een borrel lustte.
 
Ten slotte gaat de verteller nog eenmaal naar Rotterdam en bezoekt de plekken die hij zich herinnert. Hij komt langs de huizen waar familieleden hebben gewoond en verschillende gebeurtenissen uit het boek zich hebben afgespeeld. Maar hij belt nergens aan, wetend dat er een verschil is tussen de werkelijkheid en de herinnering. Of zoals Gellings schrijft: Het is het principe van de poëtische ruimte die niets anders is dan het hoofd van de dichter. De huidige fantoomstad gaat in je zitten. (…) Het Rotterdam waar ik me bevond, viel dus in de grijze onbestemdheid van die dag samen met het Rotterdam in mij. Ik moest alleen nergens aanbellen, want dan werd de betovering geheid verbroken.
 
Het wachten is op een doorbraak bij het Nederlandse lezerspubliek. Laten we hopen dat Corona en de tijdgeest (waarin steeds minder gelezen wordt en wat er gelezen wordt vooral ‘bestsellers’ zijn) geen roet in het eten gooien. En wie weet is er een Duitse uitgever die het boek in Duitse vertaling wil uitbrengen. Ben ik nou de eerste die dit oppert? Paul Gellings hoopt er stiekem vast op.
 
 
Het smeedwerk van herinnering, Paul Gellings, roman, 400 pagina’s.
Softcover met flapppen. Uitgeverij Passage, 2021. € 22,50
 
Het boek is nauwgezet geredigeerd door Anton Brand die achterin het boek door de schrijver bedankt wordt. Dezelfde Anton Brand (geen familie) die ook mijn laatste twee romans redigeerde (ik weet dus wat hij voor je kan doen). Anton Brand schreef ook een mooie roman met als thema zijn familiegeschiedenis, Liefdeknopen.

Tekst Gerrit Brand
 
Af en toe doe je jezelf iets aan. Zoals te besluiten het laatste boek van Martin Amis te lezen en er een ‘stuk’ over te schrijven. Een recensie wil ik het niet noemen. Een beschouwing, gebaseerd op notities gemaakt tijdens het lezen van Uit de eerste hand (Inside Story), een roman van 628 pagina’s. Een roman. Maar het is helemaal geen roman.

In Uit de eerste hand mengt Martin Amis vrolijk fictie en non-fictie door elkaar. Je weet bij het lezen nooit precies wat nu wel en wat niet op werkelijkheid berust. Sommige personages in het boek zijn fictief, bijvoorbeeld Phoebe, de vriendin van Amis (of de verteller) uit zijn jonge jaren, die inmiddels net als de schrijver in de zeventig is. Vroeger een bloedmooie, sexy vrouw, nu een aan lager wal geraakt drankorgel (zeg ik op basis van wat ik me van haar herinner na het lezen van het boek). De belangrijkste personages zijn echter Saul Bellow, Christopher Hitchens en Philip Larkin. Bellow is/was Amis’ grote vriend en voorbeeld als het om het schrijven van literaire fictie ging. Christopher Hitchens was een vriend van Amis en een fanatiek atheïst (kort door de bocht: behorend tot een clubje schrijvers dat het stempel ‘Nieuw Atheïsme’ meekreeg en het ene na het andere antireligieuze boek uitgaf). De dichter Philip Larkin was ook bevriend met Martin Amis en net als Hitchens stierf hij aan slokdarmkanker, met als verschil dat Larkin in 1985 overleed en Hitchens in 2011. Saul Bellow overleed in 2005 op z’n 89ste en was de laatste jaren van zijn leven de weg kwijt, omdat hij aan dementie leed. Je kunt je tijdens het lezen van Amis’ memoires (want zo zou ik het beschrevene in de roman wel willen noemen) niet aan de indruk onttrekken dat de rode lijn in het boek ouderdom, oud worden, ziekte en vergankelijkheid is.

Zoals gezegd: je weet nooit of het fictie of non-fictie is, wat je leest. Echt of verzonnen. Omdat het zo’n enorme lap tekst is, blijf je maar lezen. Zoals je Proust leest of dat boek van Pasolini, Olie. Je ondergaat het als een gevoel, een stream of consciousness. Je leest en leest en af en toe raak je de draad kwijt, maar op de een of andere manier komt er toch een bepaalde sfeer uit het gelezene naar voren die het doornemen van dit boek tot een plezier maakt. Ook al heb je soms geen idee waar hij het over heeft, het doet er niet toe. Je blijft doorlezen.

Amis doet veel aan name dropping. Graham Greene, Philip Larkin, V.S. Pritchett. Over oud worden en jezelf langdradig vinden (herkenbaar). Omdat het boek zo autobiografisch is en het zo’n dikke pil is, ga je automatisch over je eigen leven nadenken, je gaat je levensloop na, de vrouwen in je leven, etc. Dit is echt een boek dat elke schrijver moet lezen.
Eigenlijk kun je dit boek van een zeventigjarige pas lezen als je zelf ook enigszins op leeftijd bent en het tot je begint door te dringen dat niemand het eeuwige leven heeft. ‘Het leven wordt gekenmerkt door een eigenschap die schadelijk is voor fictie. Het leven is vormeloos,’ zegt Amis, ‘het verwijst nergens naar en is ook nergens op terug te voeren, het vertoont geen samenhang. Uit artistiek oogpunt is het dood. Het leven is dood.’

Amis is (althans in dit boek) een echte writer’s writer. Hij geeft ook schrijfadviezen. In het boek veel bespiegelingen over de roman. Over de estheten versus de functionalisten. Een beetje onze vorm of vent-discussie van vroeger, of de vraag of een roman geëngageerd moet zijn. De estheten zeggen dat de roman geen enkel doel dient: het is een kunstobject, meer niet. De functionalisten zien de roman als fundamenteel vooruitstrevend: fictie is bedoeld (of zou bedoeld moeten zijn) ter bevordering van het menselijk welzijn. Martin Amis filosofeert over deze vraag: ‘Nu heb ik altijd het idee gehad dat die vooruitstrevenden het verkeerd zagen, maar de estheten kunnen al helemaal geen gelijk hebben. (…) [S]treeft een romanschrijver dan nooit een doel na, kan hij dat zijn hele volwassen leven volhouden?’
​
Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat Martin Amis (geboren in 1949) met Uit de eerste hand zijn laatste boek heeft willen schrijven. Waarin hij alles wat hem in het leven en tijdens zijn schrijverscarrière geboeid heeft nog eens de revue wil laten passeren. De thema’s van de laatste tijd worden aangesneden: nine-eleven, de controverse tussen soennieten en sjiieten. (Niemand wist wat het verschil was tussen deze twee stromingen in de moslimwereld toen in 2001 de aanslag op het World Trade Center in New York plaatsvond).
Amis noemt veel schrijvers, onder wie Nabokov, Elmore Leonard en bijvoorbeeld John Braine (een schrijver waar ik persoonlijk veel waardering voor heb), die hij flink afkraakt. Hij noemt Trump en Brexit, twee zaken die nu alweer bijna achterhaald zijn. Martin Amis’ boek is een pre-COVID boek. Dat is wel fijn.
Uitgebreid wordt beschreven hoe de ziekte van zijn vriend Christopher Hitchens verloopt. Als hij te horen krijgt dat hij kanker heeft, gaat hij ‘eindelijk’ fitnessen. ‘Een fitnessruimte in het ziekenhuis,’ zegt Amis, ‘het heeft iets tegenstrijdigs - zoals de Jonge Conservatieven.’
Hitchens wordt behandeld in Houston Texas. Een stad die door Amis cancer city wordt genoemd. Ook het commerciële Amerikaanse gezondheidszorgsysteem wordt besproken. In Amerika is iedereen voortdurend gestrest vanwege de financiële implicaties van een ziekenhuisbehandeling. Geen leuk boek om te lezen voor mensen die zelf kanker hebben.

Zoals gezegd, echt een boek voor mensen op leeftijd. Amis ‘filosofeert’ er stevig op los. ‘Aan het einde van de middelbare leeftijd is er iets in je lichaam dat stolt en zich verhardt en een soort cyste wordt - dat is je lot, je bestemming. Zo zul je je de rest van je leven voelen.’
Over de vraag of je in deze tijd eigenlijk nog wel zou moeten lezen – je kunt alles immers op YouTube nakijken – heeft Amis wel een antwoord: Je moet blijven lezen, omdat dat de enige activiteit is die je hersens activeert. Je aan het denken zet.

Het boek gaat wel heel erg over de dood. Zoals ik zelf al jaren geleden ontdekte: alles eindigt met de dood. Geen enkel leven loopt goed af. En waar heb je het allemaal voor gedaan?
De fictieve personages in het boek zijn nogal schimmig, maar dat doet er niet toe. Dit is autobiografisch proza van hoog niveau. Amis heeft niet de moeite genomen om zijn verhaal in een romanvorm te gieten, terwijl hij het wel een roman noemt. Als roman is het een raar misbaksel van onbegrijpelijke stukken en mooie autobiografische delen. Hij probeert hier en daar te mystificeren.

Hij noemt Saul Bellow de grootste Amerikaanse schrijver. Hij besteedt veel aandacht aan de dood van Bellow en beschrijft vrij uitgebreid het sterfbed van de Amerikaanse schrijver. Amis schrijft: Aan het eind van je leven is het niet je Nobelprijs waar je mee bezig bent, het zijn niet de drie National Book Awards die je hebt gekregen en dergelijke. Het zijn je (al dan niet denkbeeldige) tekortkomingen, het zijn je echtgenotes, je kinderen en hoe het ze is vergaan.
Zonder de dood is er geen kunst, omdat zonder de dood niets van belang is, of, beter gezegd, omdat er zonder de dood geen fascinatie is (een mooi woord, fascinatie, en zoals Nabokov zei over een ander mooi woord: ‘een graag geziene gast in mijn proza’).

Ten slotte schrijft Amis: Het lijkt me niet heel waarschijnlijk dat ik nog een volwaardige roman schrijf, laat staan een lange roman. De tijd zal het leren. Misschien houd ik op het laatste moment gewoon mijn mond en ga ik lezen…
Misschien kom je wel tot de conclusie dat iedere zin die je ooit geschreven hebt echt waardeloos is, echt volstrekt waardeloos, stelt Amis aan het eind van het boek.

Martin Amis, Uit de eerste hand, roman, 628 pagina’s. (uitgeverij Atlas Contact), € 34,99
​