Tekst en foto’s Gerrit Brand 

​Paul Gellings verzamelde meer dan een halve eeuw poëzie in zijn nieuwe gedichtenbundel, De oerknal was een festival. In zijn huis in Zwolle spreekt hij over de genade van het gedicht, Patrick Modiano met een hondje op straat, de techniek van Paul Auster, de naoorlogse stilte en de hardnekkigheid van de literatuur. ‘Mijn leven is literatuur.’


Paul Gellings woont aan een lommerrijk plein in Zwolle, in een ruim huis uit de jaren dertig. Boven, op de verdieping waar hij werkt, heeft hij zijn eigen domein. Daar kan hij zich terugtrekken en schrijven zolang hij wil. ‘Ik ben hier volledig autonoom,’ zegt hij met zichtbaar genoegen. Dan voegt hij eraan toe: ‘Ik heb hier zelfs een badkamer.’
Dat laatste lijkt hem niet onbelangrijk. Het ideaal van de schrijver: een verdieping waarvan hij in beginsel niet meer af hoeft.

Essay, Gerrit Brand
Dit essay werd geplaatst op de literaire website Tzum en in het juninummer van de Boekenkrant.

Veel mensen vinden dat literatuur boven de politiek zou moeten staan. Alsof de roman een neutrale ruimte is, los van de wereld, waar schoonheid, stijl en verbeelding belangrijker zijn dan maatschappelijke betrokkenheid. Tegelijkertijd verwachten we van schrijvers juist vaak dat zij zich uitspreken wanneer de wereld in brand staat. Zeker in een tijd van oorlogen, polarisatie en permanente media-ophef lijkt zwijgen haast verdacht geworden.
​
Moet een schrijver zich met politiek bemoeien?
Die vraag hield mij bezig tijdens het schrijven van mijn roman Naar Beiroet. Het was de eerste keer dat een boek van mij nadrukkelijk een politieke dimensie kreeg. Niet omdat ik een politieke roman wilde schrijven, maar omdat de werkelijkheid zich opdrong. De aanval van Hamas op 7 oktober 2023, de vernietiging van Gaza, de reacties in Europa en het groeiende gevoel van morele verwarring maakten afstandelijkheid bijna onmogelijk.

(Tekst Gerrit Brand)

Wanneer ik Tolvlucht (2007) en Naar Beiroet (2025) naast elkaar leg, zie ik zelf het spanningsveld dat mijn ontwikkeling als schrijver zichtbaar maakt. Dat spanningsveld zit niet alleen in stijl of thematiek, maar vooral in mijn morele en politieke positionering ten opzichte van Europa, het jodendom en het Midden-Oosten. Op het eerste gezicht lijken de romans elkaar tegen te spreken, maar juist in die frictie herken ik de kern van mijn literaire project.
Tolvlucht is diep verankerd in de Europese geschiedenis van het interbellum. In die roman kijk ik terug op de Eerste Wereldoorlog en vooruit naar de opkomst van het nationaalsocialisme. Ik plaats mijn hoofdpersoon, piloot Lodewijk Wilde, in een wereld waarin ideologieën verharden, maar morele keuzes nog individueel gemaakt kunnen worden. Ik benoem expliciet nazi-Duitsland en het antisemitisme dat daar wortel schiet. Lodewijk is niet slechts getuige; hij handelt. Het redden van een Joods meisje is geen terloopse scène, maar een moreel ankerpunt in het verhaal.
Belangrijk voor mij in Tolvlucht is ook de ontstaansgeschiedenis van het huidige Midden-Oosten. In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, met het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk en de bemoeienis van Europese machten, zie ik hoe de kiem wordt gelegd voor latere conflicten. Ik neem daar geen pamflettaire positie in, maar probeer historisch bewustzijn te tonen: grenzen, beloften en machtsverhoudingen worden door Europese spelers opgelegd, met gevolgen die generaties overstijgen.

In Naar Beiroet, dat ik minstens 25 jaar later begon te schrijven, verschuift dat perspectief naar een directe confrontatie met het heden. In deze roman keer ik mij uitgesproken tegen Israëlisch staatsgeweld en het zionistische project, maar nadrukkelijk niet tegen joden als volk of religie. Dat onderscheid is voor mij essentieel. Waar ik in Tolvlucht antisemitisme toon als moreel kwaad binnen een Europese context, onderzoek ik in Naar Beiroet hoe historisch slachtofferschap kan omslaan in machtsuitoefening.
De schijnbare tegenstelling tussen beide romans verdwijnt voor mij zodra ik het historische bewustzijn serieus neem. In Tolvlucht beschrijf ik een tijd waarin Joden kwetsbaar zijn; in Naar Beiroet beschrijf ik een wereld waarin machtsverhoudingen zijn verschoven en waarin juist die macht kritisch bevraagd moet worden. 

Waar Tolvlucht historisch begrijpend is, is Naar Beiroet moreel oordelend. Die verschuiving zegt minder over veranderde overtuigingen dan over veranderde tijden, en over mijn weigering om mij als schrijver te verschuilen achter neutraliteit.
 
 Lees meer op de website van Uitgeverij Nobelman:
https://www.nobelman.nl/tolvlucht.html
https://www.nobelman.nl/naar-beiroet

Tekst Gerrit Brand
 
Af en toe doe je jezelf iets aan. Zoals te besluiten het laatste boek van Martin Amis te lezen en er een ‘stuk’ over te schrijven. Een recensie wil ik het niet noemen. Een beschouwing, gebaseerd op notities gemaakt tijdens het lezen van Uit de eerste hand (Inside Story), een roman van 628 pagina’s. Een roman. Maar het is helemaal geen roman.